Η 22α Ιουλίου είναι, σύμφωνα με το εορτολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφιερωμένη στη μνήμη της αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής, μιας από τις πιο σημαντικές αλλά και τις πιο παρεξηγημένες μορφές της πρώιμης χριστιανικής ιστορίας. Αν και για αιώνες, η μορφή της αναμείχθηκε στη λαϊκή παράδοση με μύθους, λογοτεχνικές παραποιήσεις και θεολογικές παρερμηνείες, από τις ευαγγελικές αφηγήσεις προκύπτει ότι υπήρξε από τους πιο στενούς, αφοσιωμένους και θαρραλέους συνεργάτες του Ιησού, παίζοντας θεμελιώδη ρόλο στα πρώτα βήματα του χριστιανισμού.
Το παρωνύμιο «Μαγδαληνή» θεωρείται συνήθως ως δηλωτικό του τόπου της καταγωγής της (από τα Μάγδαλα), αλλά φαίνεται αρκετά πιθανό ότι προκύπτει από κάποια αραμαϊκή λέξη (μαγνταλά) που σημαίνει «πύργος», οπότε δηλώνει κάποια γυναίκα που μοιάζει με πύργο, δηλαδή ισχυρή, εξέχουσα ή υψηλού κύρους[1]. Πάντως το ότι δεν προσδιορίζεται, όπως συνηθιζόταν τότε, από το όνομα κάποιου συζύγου ή πατέρα υποδηλώνει ότι ήταν μια οικονομικά ανεξάρτητη και αυτόνομη γυναίκα, όπως εμμέσως προκύπτει και από το ευαγγελικό ανάγνωσμα της αφιερωμένης στην μνήμη της ημέρας.
Η περικοπή Λου 8:1-3, παρά τη συντομία της, παρουσιάζει εξαιρετικό θεολογικό αλλά και κοινωνιολογικό ενδιαφέρον, καθώς προσφέρει μια ζωντανή εικόνα της περιοδεύουσας ιεραποστολής του Ιησού, που εισάγει ένα εντελώς επαναστατικό για την εποχή του στοιχείο· την ενεργή συμμετοχή των γυναικών στο έργο του Χριστού.
Η περικοπή αρχίζει με την πληροφορία ότι ο Ιησούς περιόδευε τις πόλεις και τα χωριά της Γαλιλαίας κηρύττοντας και εξαγγέλλοντας το χαρμόσυνο άγγελμα της Βασιλείας του Θεού. Στην πληροφορία αυτή ο ευαγγελιστής προσθέτει και τη λεπτομέρεια ότι τον Ιησού τον ακολουθούσαν, εκτός από τους δώδεκα μαθητές του, και κάποιες γυναίκες. Οι γυναίκες που ακολουθούσαν τον Ιησού χαρακτηρίζονται ως «τεθεραπευμέναι ἀπὸ νόσων καὶ μαστίγων καὶ πνευμάτων πονηρῶν καὶ ἀσθενειῶν», ενώ ειδικά για τη Μαρία Μαγδαληνή αναφέρεται ότι ό Ιησούς την είχε απαλλάξει από «εφτά δαιμόνια». Η έκφραση αυτή δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην βαριά δαιμονική κατοχή ή ηθική έκλυση[2]· στη βιβλική γλώσσα μπορεί να υποδηλώνει σοβαρή σωματική ή ψυχική δοκιμασία από την οποία θεραπεύθηκε. Άλλωστε, ο αριθμός επτά θα μπορούσε κάλλιστα να δηλώνει την πληρότητα της θεραπείας και της απελευθέρωσής της και όχι απαραίτητα επτά διαφορετικές περιπτώσεις δαιμονισμού.
Εκτός από τη Μαρία Μαγδαληνή, μνημονεύονται ως ακόλουθες του Ιησού η Ιωάννα σύζυγος του Χουζά, η Σουσάννα και «ἕτεραι πολλαί». Ο σύζυγος της Ιωάννας αναφέρεται ως «επίτροπος του Ηρώδη», κάτι που μαρτυρεί ότι και άνθρωποι από υψηλά κοινωνικά στρώματα προσχωρούσαν στον κύκλο του Ιησού. Ο τίτλος του Χουζά δηλώνει ότι ήταν διαχειριστής του παλατιού ή των οικονομικών. Ο Ηρώδης Αντύπας που αναφέρεται εδώ είναι αυτός που διέταξε τον αποκεφαλισμό του Ιωάννη του Προδρόμου και συνωμότησε με τον Πιλάτο για τη σταύρωση του Χριστού, και όμως, μια γυναίκα μέσα από το ίδιο του το παλάτι χρηματοδοτούσε το έργο του Ιησού. Η Σουσάννα αναφέρεται μόνο σε αυτό το χωρίο, η σημείωση όμως του ευαγγελιστή ότι πολλές γυναίκες ακολουθούσαν τον Ιησού μαρτυρεί ότι υπήρχε ένας μεγάλος, οργανωμένος πυρήνας γυναικών που αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της χριστιανικής κοινότητας και ότι ο κύκλος των μαθητών ήταν ευρύτερος από τους Δώδεκα. Περίπου 40 φορές το Κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγέλιον παρουσιάζει τον Ιησού να αναφέρεται σε γυναίκες, να μιλάει σε γυναίκες, να θεραπεύει γυναίκες και να διδάσκει γυναίκες.
Η διαπίστωση αυτή καθιστά την περικοπή Λου 8:1-3 κάτι πολύ παραπάνω από απλώς μια ιστορική σημείωση. Πρόκειται για μια βαρυσήμαντη θεολογική δήλωση, ότι οι γυναίκες ανήκουν στον κύκλο των μαθητών του Ιησού και συμμετέχουν ενεργά, τόσο πνευματικά όσο και υλικά, στην αποστολή της Βασιλείας του Θεού. Η σοβαρότητα της δήλωσης καθίσταται φανερή, αν ληφθεί υπόψη ότι στην ιουδαϊκή κοινωνία του α´ αιώνα, η θέση της γυναίκας ήταν αυστηρά περιορισμένη στο σπίτι. Οι ραβίνοι της εποχής αρνούνταν κατηγορηματικά να διδάξουν γυναίκες, και θεωρούνταν σκανδαλώδες για μια γυναίκα να συνταξιδεύει με άνδρες. Ο Ιησούς σπάει αυτά τα κοινωνικά στερεότυπα: Η Βασιλεία του Θεού συγκροτεί μια νέα κοινότητα που υπερβαίνει τις φυλετικές, κοινωνικές ή ταξικές διακρίσεις. Στο ίδιο “τραπέζι” και στην ίδια πορεία βρίσκονται οι Δώδεκα ψαράδες, η πλούσια αριστοκράτισσα Ιωάννα, και η πληγωμένη (αλλά θεραπευμένη) Μαρία η Μαγδαληνή. Όλοι μαζί, ενωμένοι από την αγάπη του Χριστού, γίνονται κοινωνοί και εργάτες του Ευαγγελίου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την άποψη αυτή έχει η επιλογή των λέξεων από τον ευαγγελιστή για την περιγραφή του ρόλου των γυναικών που ακολουθούσαν τον Ιησού: «διηκόνουν αὐτῷ ἀπὸ τῶν ὑπαρχόντων αὐταῖς». Το ρήμα «διηκόνουν» έχει τεράστιο βάρος στην Καινή Διαθήκη. Ο ίδιος ο Χριστός δήλωσε ότι «οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι» (Μαρ 10:45). Οι γυναίκες αυτές, προσφέροντας τις υλικές τους δυνατότητες, για να καλύψουν τα έξοδα διαβίωσης, τροφής και μετακίνησης της ομάδας γίνονται πρότυπα γνήσιας χριστιανικής διακονίας. Δεν αναζητούν αξιώματα ή προβολή, αλλά γίνονται τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται το κήρυγμα.
Πέρα από αυτά, η παραπάνω σημείωση του ευαγγελιστή προετοιμάζει τον αναγνώστη ότι αυτές οι γυναίκες που στηρίζουν τον Ιησού στη Γαλιλαία, θα είναι οι ίδιες που δεν θα τον εγκαταλείψουν στον σταυρό και θα γίνουν οι πρώτοι μάρτυρες της ανάστασης. Πραγματικά, ως ακόλουθη του Ιησού η Μαρία Μαγδαληνή υπήρξε βασική μάρτυρας των σημαντικότερων γεγονότων της ζωής του. Όταν ο Ιησούς συνελήφθη και οι περισσότεροι άνδρες μαθητές σκορπίστηκαν από τον φόβο της σύλληψης, η Μαρία παρέμεινε παρούσα. Ήταν παρούσα στη σταύρωση, ήταν παρούσα στην ταφή και ήταν από τις πρώτες που το πρωί της Κυριακής επισκέφτηκαν τον τάφο για να προσφέρουν τις απαραίτητες τιμές στον νεκρό και να διαπιστώσουν τελικά ότι ο τάφος ήταν κενός. Σύμφωνα μάλιστα με το τέταρτο Ευαγγέλιο ο αναστημένος Ιησούς εμφανίζεται πρώτα σε αυτήν και της αναθέτει να μεταφέρει το μήνυμα στους υπόλοιπους μαθητές (Ιωα 20:11-18). Αυτό το γεγονός είναι επίσης ιδιαίτερης σημασίας, καθώς καθιστά τη μαρτυρία των Ευαγγελίων για την ανάσταση του Χριστού εξαιρετικά αξιόπιστη ιστορικά. Συγκεκριμένα, στον αρχαίο ιουδαϊκό κόσμο η νομική υπόσταση της γυναίκας ως μάρτυρα ήταν υποτιμημένη· αν οι πρώτοι χριστιανοί ήθελαν να “εφεύρουν” μια ιστορία, δεν θα έβαζαν γυναίκες ως κύριους μάρτυρες. Γι’ αυτόν τον λόγο, η αρχαία Εκκλησία τής έδωσε τον τίτλο της «Ισαποστόλου». Η μεταγενέστερη χριστιανική παράδοση θέλει τη Μαρία Μαγδαληνή να κηρύττει στην Έφεσο μαζί με τον Ιωάννη τον Θεολόγο και να φτάνει ώς τη Ρώμη, όπου θα αναγγήλει την ανάσταση του Χριστού στον αυτοκράτορα Τιβέριο[3]. Αν και ιστορικά αναξιόπιστες οι πληροφορίες αυτές, όπως και άλλες που βασίζονται σε Γνωστικά Απόκρυφα Ευαγγέλια του β´ και γ´ μ.Χ. αιώνα (Ευαγγέλιο Φιλίππου, Ευαγγέλιο Μαρίας)[4] αντανακλούν την εξέχουσα θέση που η Μαρία Μαγδαληνή κατείχε στη συνείδηση της πρώτης χριστιανικής κοινότητας.
[1] E. Schrader & J.E. Taylor, The Meaning of “Magdalene”, A Review of Literary Evidence. Journal of Biblical Literature, 140 (2021 / 4), σελ 751-773
[2] Ο μύθος της μετανοημένης πόρνης δεν προκύπτει από τις ευαγγελικές αφηγήσεις, αλλά ξεκίνησε από μια παρερμηνεία που ο πάπας Γρηγόριος Α´ ο Μέγας έκανε σε μια ομιλία του του 591 μ.Χ. Ο Πάπας συγχώνευσε σε ένα πρόσωπο τρεις διαφορετικές γυναίκες των Γραφών: τη Μαρία τη Μαγδαληνή, τη Μαρία της Βηθανίας (αδελφή του Λαζάρου) και μια ανώνυμη «αμαρτωλή γυναίκα» που άλειψε τα πόδια του Ιησού με μύρο (Λου 7:36-50). Η Δυτική Εκκλησία κράτησε αυτή την ερμηνεία για αιώνες, ενώ η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία δεν τη δέχτηκε ποτέ, τιμώντας τη Μαγδαληνή πάντα ως Αγία.
[3] Βλ περισσότερα: Αικατερίνη Δροσιά, Η Μαρία Μαγδαληνή στη βιβλική και μεταγενέστερη χριστιανική παράδοση: Ιστορία – θεολογία – θρύλος, Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης 2018, κεφ 3.
[4] Bart D. Ehrman, Lost Christianities: the battle for Scripture and the faiths we never knew, Oxford University Press / New York 2003