Χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν εννέα χρόνια από την πρώτη του θητεία Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο μέχρι να υποδεχθεί σε αυτόν τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο. Η συνάντηση των δύο ανδρών στις 15 του Σεπτέμβρη αποκτά ειδικό βάρος, ενδεχομένως και ιστορική σημασία, όχι απλά επειδή οι δύο άνδρες δεν έχουν βρεθεί ποτέ πρόσωπο με πρόσωπο, αλλά λόγω της κρισιμότητας της συγκυρίας κατά την οποία θα πραγματοποιηθεί.
Τραμπ και Βαρθολομαίος έχουν την ουκρανική κρίση πολύ ψηλά στην ατζέντα τους – ο καθένας για τους δικούς του λόγους. Ο Αμερικανός πρόεδρος στοχεύει σε μια «θέση στον Παράδεισο» αλλά και σε ένα Νόμπελ Ειρήνης μέσα από τις παρεμβάσεις του στην κατεύθυνση της ολοκλήρωσης του πολέμου. Από την άλλη, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει ηγηθεί του πνευματικού απογαλακτισμού της Ουκρανίας από τη Ρωσία, με κορωνίδα των πράξεών του την απονομή εκκλησιαστικού Αυτοκεφάλου στην Εκκλησία της Ουκρανίας – με πολύ υψηλό για τον ίδιο αλλά και για την ενότητα της Ορθοδοξίας κόστος.
Όπως και να το δει κάποιος, αυτή η συνάντηση στον Λευκό Οίκο φέρει ισχυρό γεωπολιτικό και πνευματικό φορτίο.
Ωστόσο, παρά την τεράστια σημασία που έχουν για εκατομμύρια ανθρώπους αυτές οι κινήσεις, εκκλησιαστικοί και πολιτικοί αναλυτές εκφράζουν σημαντικές επιφυλάξεις για τις προθέσεις του Ντόναλντ Τραμπ – ειδικά για το κατά πόσο ο ίδιος μπορεί να κατανοήσει και να αντιληφθεί τις ιδιαίτερα ευαίσθητες ισορροπίες που επικρατούν στον ορθόδοξο κόσμο μεταξύ Μόσχας και Κωνσταντινούπολης. Μια λάθος κίνηση από την πλευρά του Αμερικανού προέδρου, τονίζουν, θα μπορούσε να οξύνει αντί να αμβλύνει τις υπάρχουσες εντάσεις και ακόμη και να ανατρέψει ισορροπίες αιώνων, ανοίγοντας ουσιαστικά στη ρωσική εξωτερική πολιτική την πύλη για νέες διαδρομές σε ολόκληρο τον κόσμο μέσω της Ρωσικής Εκκλησίας, την οποία το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί συστηματικά ως όχημα «ήπιας ισχύος» και εργαλείο μαλακής διπλωματίας.
Ο Ιμβριος που άνοιξε το μονοπάτι που ένωσε Λευκό Οίκο και Φανάρι
Από την εκλογή του το 1991, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει συνάψει ένα ιδιαίτερο δίκτυο επαφών με τον Λευκό Οίκο. Κάθε Αμερικανός πρόεδρος τον υποδέχθηκε με τον δικό του τρόπο, σηματοδοτώντας μια πορεία τριών δεκαετιών σχέσεων που συνδέθηκαν στενά με ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας, γεωπολιτικής και ομογένειας.
Ωστόσο, αυτός που φρόντισε πολύ πριν την εκλογή Βαρθολομαίου να χαράξει το μονοπάτι που συνέδεσε τον Λευκό Οίκο με το Φανάρι ήταν ένας άλλος γόνος της Ίμβρου: ο Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Ιάκωβος.
Ο Ιάκωβος, που είχε άμεση και προσωπική σχέση με πολλούς Αμερικανούς προέδρους από τον Τζον Κένεντι μέχρι τον Μπιλ Κλίντον, υπήρξε πρωτοπόρος στα θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με αποκορύφωμα τη συμπόρευσή του δίπλα στον Martin Luther King Jr. στην πορεία της Σέλμα το 1965. Χάρη στη δική του επιρροή, ο Λευκός Οίκος από τη δεκαετία του ’60 και μετά άρχισε να αντιμετωπίζει την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία όχι ως εθνοτική κοινότητα, αλλά ως ισχυρό φορέα με λόγο σε θέματα θρησκευτικών ελευθεριών και διεθνών σχέσεων, ιδιαίτερα σε σχέση με την Τουρκία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Ουσιαστικά, ο Αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος ήταν αυτός που ευαισθητοποίησε συστηματικά τον Λευκό Οίκο σε θέματα θρησκευτικής ελευθερίας, δίνοντας στον θεσμό του Οικουμενικού Πατριαρχείου διεθνή ορατότητα μέσα από το αμερικανικό πολιτικό σύστημα.
Ουσιαστικά, ο Αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος ήταν αυτός που ευαισθητοποίησε συστηματικά τον Λευκό Οίκο σε θέματα θρησκευτικής ελευθερίας, δίνοντας στον θεσμό του Οικουμενικού Πατριαρχείου διεθνή ορατότητα μέσα από το αμερικανικό πολιτικό σύστημα. Συνέχισε τον δρόμο που άνοιξε ο προκάτοχός του, Αθηναγόρας, ο οποίος μέσω των σχέσεών του με τους προέδρους Ρούζβελτ και Τρούμαν κατάφερε να εντάξει την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία στο «κυρίαρχο» αμερικανικό θρησκευτικό και πολιτικό περιβάλλον, παρουσιάζοντάς την ως οργανικό κομμάτι της αμερικανικής κοινωνίας κι όχι απλώς ως μια κοινότητα μεταναστών.
Ο πρόεδρος που έθεσε τα θεμέλια για μια αμερικανική πολιτική πιο ευαίσθητη στις θρησκευτικές ελευθερίες στην Τουρκία, πριν την εκλογή Βαρθολομαίου, ήταν ο Ρόναλντ Ρίγκαν, που ήδη από τη δεκαετία του ’80 μιλούσε για τη σημασία του ρόλου του Πατριαρχείου.
Οι Πρόεδροι κι ο Πατριάρχης
Ο Μπους ήταν αυτός που έπεισε τις τουρκικές αρχές να μην παρέμβουν στην εκλογή Πατριάρχη
Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος:
Ένοικος του Λευκού Οίκου το 1991, όταν εξελέγη ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Δεν υπήρξε κάποια συνάντηση κατά τη διάρκεια της θητείας του· όμως ο Μπους ήταν ο άνθρωπος που κατόρθωσε να πείσει τις τουρκικές αρχές να μην παρέμβουν στην εκλογή Πατριάρχη, όπως σταθερά έκαναν στο παρελθόν, σβήνοντας ονόματα υποψηφίων.
Μπιλ Κλίντον:
Ο πρώτος πρόεδρος που πέρασε την πόρτα του Πατριαρχείου. Η πρώτη επίσκεψη Βαρθολομαίου στον Λευκό Οίκο έγινε το 1997. Τότε ο Πατριάρχης ξεκαθάρισε ότι το Πατριαρχείο «δεν ζητά πολιτικά προνόμια, αλλά το αυτονόητο δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας». Ο Κλίντον είχε χαρακτηρίσει τον Πατριάρχη «εξαιρετική πνευματική προσωπικότητα που αγωνίζεται για την ελευθερία και τον διαθρησκειακό διάλογο».
Δύο χρόνια μετά, τον Νοέμβριο του 1999, έχουμε ένα ιστορικό ορόσημο: ο Μπιλ Κλίντον γίνεται ο πρώτος Αμερικανός πρόεδρος στην ιστορία που επισκέπτεται την έδρα του Οικουμενικού Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη.
«Είναι τιμή μου να βρίσκομαι εδώ, στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, έναν θεσμό που στέκει αιώνες ως φάρος πνευματικότητας και ειρήνης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες στέκονται στο πλευρό σας στον αγώνα για θρησκευτική ελευθερία και σεβασμό», είχε πει τότε. Ο Πατριάρχης απάντησε ότι η παρουσία του «δίνει δύναμη σε έναν θεσμό που δοκιμάζεται αλλά παραμένει πιστός στην αποστολή του».
Τζορτζ Μπους ο νεότερος:
Ο πρόεδρος που έδωσε στον Βαρθολομαίο το παρατσούκλι «Πράσινος Πατριάρχης». Το 2004 υποδέχθηκε τον Πατριάρχη στο Οβάλ Γραφείο με πλούσια ατζέντα.
Στην κορυφή της βρέθηκαν οι συνθήκες λειτουργίας του Πατριαρχείου, για τις οποίες ο Μπους εξέφρασε ευθέως ανησυχία.
Σε εκείνη τη συνάντηση, έθεσε τη θρησκευτική ελευθερία και το Πατριαρχείο ως μέρος της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής προς την Τουρκία, ενώ μετά την ενημέρωση που του έγινε για τις οικολογικές πρωτοβουλίες, τον αποκάλεσε για πρώτη φορά «Green Patriarch», τον «Πράσινο Πατριάρχη».
Μπαράκ Ομπάμα:
Μόλις τρεις μήνες μετά την ορκωμοσία του, τον Απρίλιο του 2009 ο Ομπάμα ταξίδεψε στην Τουρκία. Αν και δεν επισκέφθηκε το Φανάρι, φρόντισε να συναντηθεί στην Κωνσταντινούπολη με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο. «Είναι τιμή μου να συναντώ τον Οικουμενικό Πατριάρχη, έναν ηγέτη που προωθεί την ειρήνη, την ανεκτικότητα και τη θρησκευτική ελευθερία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες στέκονται στο πλευρό σας», είχε δηλώσει τότε.
Ο Βαρθολομαίος μίλησε για την αποστολή του Πατριαρχείου ως «φωνή συμφιλίωσης και διαλόγου ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση».
Το Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, ο Οικουμενικός Πατριάρχης συνάντησε ξανά τον Αμερικανό Πρόεδρο. Αυτή τη φορά η συνάντηση έλαβε χώρα στον Λευκό Οίκο.
Εκεί ο Ομπάμα τόνισε τη σημασία της οικουμενικής αποστολής του Πατριαρχείου, μίλησε για την αποφασιστικότητα με την οποία προσεγγίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες το θέμα των κλιματικών αλλαγών παγκοσμίως και συνεχάρη τον Οικουμενικό Πατριάρχη για το έργο του στον τομέα του διαθρησκειακού διαλόγου σε παγκόσμιο επίπεδο
Τζο Μπάιντεν:
Από τα χρόνια που ήταν γερουσιαστής το 1973, είχε καλλιεργήσει δεσμούς με την ομογένεια, συχνά αποκαλώντας τον εαυτό του «Μπαϊντενόπουλο». Το 2011, ως Αντιπρόεδρος, επισκέφθηκε τον «παλιό φίλο» Πατριάρχη Βαρθολομαίο στο Φανάρι, λέγοντας: «Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποτελεί θεμέλιο της θρησκευτικής ελευθερίας και του διαθρησκειακού διαλόγου σε ολόκληρο τον κόσμο».
Μια δεκαετία αργότερα, τον Οκτώβριο του 2021, ως πρόεδρος πλέον, τον υποδέχθηκε στον Λευκό Οίκο: «Είναι τιμή μου να υποδέχομαι έναν φίλο στον Λευκό Οίκο. Γνωριζόμαστε χρόνια και γνωρίζω καλά την πνευματική σας ηγεσία και την αφοσίωσή σας στην ελευθερία». Ο Πατριάρχης απάντησε: «Κύριε Πρόεδρε, είστε ένας από τους πιο σταθερούς υπερασπιστές της θρησκευτικής ελευθερίας και φίλος της Ορθοδοξίας στην Αμερική».
Στη συνάντηση εκείνη ο Μπάιντεν επανέλαβε την πάγια θέση των ΗΠΑ για την ανάγκη επαναλειτουργίας της Χάλκης, ενώ για πρώτη φορά τέθηκε σε επίπεδο κορυφής το ζήτημα της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας, που είχε λάβει αυτοκεφαλία το 2019.
Ντόναλντ Τραμπ:
Ο «χαμένος κρίκος». Κατά την πρώτη του θητεία (2017–2021) δεν πραγματοποιήθηκε καμία επίσημη συνάντηση με τον Πατριάρχη. Οι σχέσεις περιορίστηκαν στο επίπεδο της Αρχιεπισκοπής Αμερικής, με τους Αρχιεπισκόπους Δημήτριο και Ελπιδοφόρο να τον συναντούν στις δεξιώσεις για την 25η Μαρτίου. Ο Τραμπ έκανε θερμές δηλώσεις για την ομογένεια και την Ορθοδοξία, αλλά ο ίδιος ο Πατριάρχης δενπροσκλήθηκε ποτέ.
Αυτό θα αλλάξει στις 15 Σεπτεμβρίου, όταν θα πραγματοποιηθεί η πρώτη συνάντηση των δύο ανδρών στον Λευκό Οίκο.
*Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στα αγγλικά στο WWW.RNN.GR
