Ο σεισμός της 30ής Οκτωβρίου 2020, πέρα από τα ανθρώπινα θύματα, πέρα από τις ζημιές σε σπίτια, παλαιά κτήρια και καταστήματα, κατέφερε σημαντικό πλήγμα στους ναούς και τις μονές της Σάμου. Σημειωτέον ότι πέρα από τα ευρήματα της αρχαϊκής εποχής, ο κύριος μνημειακός πλούτος του νησιού ανήκει στην μεταβυζαντινή περίοδο, και αποτελείται από τους ναούς, τα καθολικά και τα συγκροτήματα των μονών. Από κτήρια του 16ου, του 17ου και του 18ου αι., ορισμένα εκ των οποίων φτάνουν ως και τον 19ο αι., που χτίστηκαν με όσα ίσχυαν στην εποχή τους, και έχουν ήδη καταπονηθεί από τον χρόνο και τους σεισμούς που ήδη έπληξαν το νησί τους προηγούμενους αιώνες.

        Η ευσέβεια των Σαμίων, η μέριμνα των ιερέων και η ανύστακτη φροντίδα και επίβλεψη των κατά καιρούς Μητροπολιτών της Ιεράς Μητροπόλεως Σάμου και Ικαρίας, εξόχως δε του σημερινού Μητροπολίτη Σεβασμιωτάτου κ. Ευσεβίου, που έχει αναδεχθεί σε πραγματικό ανακαινιστή των ναών και των μονών του νησιού, και ουσιαστικό νέο κτίτορα πολλών εξ αυτών, συντέλεσαν ώστε τα μνημεία αυτά να είναι σε άριστη κατάσταση. Ωστόσο ο σφοδρότατος καταστρεπτικός σεισμός τα έπληξε, σε ορισμένες περιπτώσεις καίρια, και η ανάγκη αποκατάστασης είναι άμεση και επιτακτική.

         Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι η Σάμος διακρίνεται ακριβώς γι’ αυτά τα εκκλησιαστικά μνημεία της, ώστε αν θέλαμε να γνωρίσουν κάποιοι την εξέλιξη του χριστιανισμού στην Ανατολική Μεσόγειο, θα μπορούσαμε να τους υποδείξουμε να κινηθούν στο τρίγωνο Έφεσος, Πάτμος, Σάμος. Στην πρώτη θα έβλεπαν τα παλαιοχριστιανικά και τα πρώιμα βυζαντινά, στη δεύτερη τα μεσοβυζαντινά και στην τρίτη τα μεταβυζαντινά μνημεία, που σηματοδοτούν τις αντίστοιχες ιστορικές και πολιτισμικές φάσεις. Τόση είναι η πυκνότητα, η ποσότητα και η ποιότητα των ναών και των μονών του νησιού, που πέραν από την αρχιτεκτονική τους, στην πραγματικότητα αποτελούν και εν ενεργεία μουσεία εκκλησιαστικής τέχνης, λόγω των φορητών εικόνων, των τοιχογραφιών, των ξυλογλύπτων, των χρυσοκέντητων, των ειδών εκκλησιαστικής αργυροχρυσοχοΐας και εν γένει των κειμηλίων που περιέχουν.

         Αυτός λοιπόν ο σπάνιος και μοναδικός εκκλησιαστικός και πολιτισμικός πλούτος βρίσκεται σε κίνδυνο. Οι περισσότερες από τις παλαιές εκκλησίες υπέστησαν μικρές ή μεγαλύτερες φθορές, που πρέπει να αποκατασταθούν και μάλιστα από ειδικούς. Και τούτο επειδή δεν είναι μόνο οι φθορές που θα ακολουθήσουν και η επισφάλεια της χρήσης τους, αλλά και ο κίνδυνος νέων μετασεισμών ή σεισμών, που είναι πιθανό να επιφέρουν ακόμη μεγαλύτερες ζημιές, ή και την πλήρη κατάρρευση και τον αφανισμό τους.

         Ήδη ο πρωθυπουργός της Ελλάδος κ. Κυριάκος Μητσοτάκης, στην επίσκεψή του στη Σάμο την επομένη του σεισμού, υποσχέθηκε την άμεση αποκατάσταση και αναστήλωση του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου Καρλοβάσου, ενός μεγαλοπρεπούς ναού του τέλους της ηγεμονικής περιόδου της ιστορίας της Σάμου, που υπέστη μεγάλες ζημιές. Και άριστα έπραξε. Υπάρχουν όμως και οι υπόλοιποι ναοί του Καρλοβάσου, οι περισσότεροι από τους οποίους έχουν υποστεί ζημιές, αλλά και ναοί άλλων χωριών και πολισμάτων, όπως λ.χ. του Άνω Βαθέος, της Χώρας, του Αγίου Κωνσταντίνου, του Κοκκαρίου, αλλά και μονές όπως εκείνες του Τιμίου Σταυρού, του προφήτη Ηλία και της Αγίας Τριάδος, που χρειάζονται άμεση φροντίδα και αποκατάσταση.

        Ίσως θα έπρεπε στα σχετικά κονδύλια που θα προβλεφθούν από το ελληνικό δημόσιο και από την Ευρωπαϊκή Ένωση, να υπάρχει ειδική πρόβλεψη για κονδύλια που θα χρησιμοποιηθούν για την επισκευή και αναστήλωση όχι γενικά των μνημείων και τω αρχαιοτήτων της Σάμου, αλλά ειδικά των ναών και των μονών του νησιού. Άλλωστε η Υπουργός Πολιτισμού κα Λίνα Μενδώνη, που πιθανολογώ ότι θα χειριστεί το ζήτημα, έχει στη διάρκεια της μακράς και γόνιμης σταδιοδρομίας της συχνά δείξει έμπρακτα την φροντίδα της για τις βυζαντινές και μεταβυζαντινές αρχαιότητες της πατρίδας μας. Τώρα λοιπόν, δυστυχώς και υπό αντίξοες συνθήκες, ήρθε η ώρα να νιώσει και η χριστιανική Σάμος την στοργή αυτής της κρατικής μέριμνας.

        Υπάρχει όμως και ο παράγοντας των ομογενών, που πάντα βοηθούν σε παρόμοιες περιπτώσεις. Παράκληση όλων μας είναι να ενεργοποιηθούν οι σύλλογοι των Σαμίων αποδήμων, και δι’ αυτών οι μεγάλες ομογενειακές οργανώσεις σε Αμερική, Ευρώπη και Αυστραλία, ώστε να διενεργηθούν έρανοι, με στόχο να συγκεντρωθούν χρήματα που θα υποστηρίξουν τις επισκευές αυτές. Είναι ικεσία της ιδιαίτερης πατρίδας τους και χρέος τους ατομικό, οικογενειακό και συλλογικό προς τον τόπο που τους γέννησε και τους ανέθρεψε, αυτούς και τους προγόνους τους. Και βέβαια οι ενέργειες αυτές πρέπει να γίνουν σε άμεση συνεννόηση με την εκκλησιαστική αρχή του τόπου, που μπορεί υπεύθυνα να συντονίσει, να κατευθύνει και να προγραμματίσει τα έργα, καθώς αποτελεί εγγύηση ότι δεν θα πάει χαμένο και δεν θα σπαταληθεί το παραμικρό ποσό.

         Τέλος υπάρχει και ο τομέας των χορηγών. Μεγάλα ελληνικά ιδρύματα, με διεθνή παρουσία, πόρους και αναγνωρισμένο έργο, στην ημεδαπή και στην αλλοδαπή, όπως το Ίδρυμα Αλ. Ωνάση και το Ίδρυμα Στ. Νιάρχου, αλλά και πληθώρα αναλόγων μικρότερων ιδρυμάτων που υφίστανται και λειτουργούν παγκοσμίως, παρακαλούνται να ενεργοποιηθούν, και να εντάξουν την αποκατάσταση ενός η περισσοτέρων από τα πληγωμένα μνημεία της Σάμου στα χρηματοδοτικά προγράμματά τους. Αξίζει το κόπο, καθώς έτσι δεν προσφέρουν μόνο υπηρεσίες στο λαό της Σάμου, αλλά και στην σπουδαία υπόθεση της διατήρησης της ιστορικής μας μνήμης και της πολιτισμικής μας ιδιοπροσωπίας. Πρόκειται για συνεισφορά που ο λαός της Σάμου δεν θα ξεχάσει, καθώς οι Σάμιοι έχουν μάθει να ζουν με τα μνημεία αυτά, και τα θεωρούν κομμάτι αναπόσπαστο της ταυτότητας και της καθημερινότητάς τους.

          Άφησα για το τέλος ένα παράδειγμα: ανάμεσα στους ναούς που υπέστησαν ζημιές σημαντικές είναι και εκείνος της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Πυθαγόρειο της Σάμου, που αποτελεί εκπλήρωση τάματος των Σαμίων για την σωτηρία του νησιού από την επιβουλή του οθωμανικού στόλου, τον Αύγουστο του 1824. Η φράση «Χριστός Σάμον έσωσε τη 6η Αυγούστου 1824» είναι συνυφασμένη όχι μόνο με το ναό, αλλά και με τη νεότερη ιστορία της Σάμου, και βέβαια με τη σαμιακή επανάσταση του 1821, και περί τον ναό αυτό έχουν προγραμματιστεί οι σπουδαιότερες εκδηλώσεις της Σάμου για την επέτειο των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση.

         Πώς θα γίνουν όλα αυτά, με τον εμβληματικό προσκυνηματικό ναό μας λαβωμένο από το σεισμό; Ναό που η τοπική Εκκλησία πρόσφατα είχε επισκευάσει και συντηρήσει, με τις συμβουλές των ειδικών, που όμως το βάρος των 200 χρόνων του και οι περιπέτειες που έχει περάσει συνέβαλαν ώστε να υποστεί ζημιές από τον μεγάλο σεισμό που έπληξε τη Σάμο. Μήπως λοιπόν η Εθνική Επιτροπή «Ελλάδα 2021» θα μπορούσε να διαθέσει κονδύλια ή να κατευθύνει χορηγίες με σκοπό την επισκευή του ναού; Αυτή δεν θα ήταν η ουσιαστικότερη συμβολή στην διατήρηση της ιστορικής μνήμης και η πιο ταιριαστή απότιση φόρου τιμής στους Σαμίους αγωνιστές του 1821 που τον έχτισαν, σε ανάμνηση της νίκης τους και σε διατράνωση της πίστης και του ελληνορθόδοξου φρονήματός τους; Ας το εξετάσει αυτό η Επιτροπή σε ολομέλειά της, διότι αξίζει τον κόπο.

          Συνελόντι ειπείν, μνημεία που αποκρυσταλλώνουν και απεικονίζουν ιστορία 500 περίπου χρόνων έχουν λαβωθεί και ζητούν άφωνα την υποστήριξη και την αρωγή μας. Η άηχη φωνή της επίκλησής τους, είναι στην πραγματικότητα η φωνή της ιστορίας μας.

          Ποιος μπορεί την κρίσιμη και οριακή αυτή στιγμή να κωφεύσει;

Μ.Γ. Βαρβούνης

Ο καθηγητής κ. Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗΣ είναι Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης

Ετικέτες: