Έναν κρίσιμο δημόσιο διάλογο για τις βαθιές προκλήσεις που θέτει η τεχνολογία, και κυρίως η Τεχνητή Νοημοσύνη, στην ανθρώπινη ύπαρξη, τη δημοκρατία και το ιερό, άνοιξε στην Α’ Συνεδρία του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου του Α.Π.Θ. με τίτλο «Εκκλησία, Επιστήμη, Πολιτική και Τεχνολογία».
Η Συνεδρία, υπό την προεδρία του Μητρoπολίτη Μεσογαίας Νικολάου και της Καθηγήτριας Κίρκης Κεφαλέα, ανέδειξε τη σύγκρουση μεταξύ της τεχνολογικής παντοδυναμίας και της θεολογικής ανθρωπολογίας, με τους ομιλητές να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την απώλεια θεμελιωδών αξιών.
Η Υπαρξιακή Απειλή: Κίνδυνος Απώλειας του Ιερού
Στο βήμα, ο Πατριάρχης Βουλγαρίας Δανιήλ έθεσε τον τόνο, τονίζοντας πως η τεχνολογία «διαπερνά κάθε ύπαρξη και δημιουργεί και εξαφανίζει ανάγκες». Ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Βουλγαρίας υπογράμμισε ότι τα προϊόντα της ανθρώπινης παραγωγής τείνουν να γίνουν αυθύπαρκτα, θέτοντας το καίριο ερώτημα: «Υπάρχουν όρια όταν η τεχνολογία ξεπερνά τα δικά της όρια;».
Ο Πατριάρχης προειδοποίησε για την «κουλτούρα της βολής», η οποία οδηγεί στον «υπαρξιακό κίνδυνο της απώλειας του ιερού» και στον κατακερματισμό στις ανθρώπινες σχέσεις. Ωστόσο, ο ιεράρχης τόνισε ότι η λύση δεν είναι η δαιμονοποίηση, αλλά η αναγνώριση ότι η τεχνολογία είναι μέσο κι όχι σκοπός, καθώς «η τεχνητή νοημοσύνη δε μπορεί να αντικαταστήσει την τέχνη της προσευχής».
Η Προτροπή της Κύπρου: Μεταμορφώστε την Τεχνολογία, Ζήστε ως Πρόσωπα
Ιδιαίτερη βαρύτητα προσέδωσε στο συνέδριο ο χαιρετισμός του Αρχιεπισκόπου Κύπρου Γεωργίου. Ο Προκαθήμενος υπογράμμισε ότι «η πρόκληση δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία, αλλά να τη μεταμορφώσουμε προς το συμφέρον των ανθρώπων».
Ο Αρχιεπίσκοπος ανέδειξε τη ριζική αλλαγή από το παλαιό εργαλείο (που ήταν «φιλοσοφία εγγύτητας» και «προέκταση του σώματος») στη σύγχρονη τεχνολογία (που οδηγεί σε «εξαΰλωση» και «απομόνωση»). «Ο άνθρωπος δεν είναι προϊόν μηχανής, αλλά εικόνα Θεού», τόνισε ο Μακαριώτατος, προσθέτοντας ότι «η Εκκλησία έχει καθήκον να διαφωτίζει τους πιστούς ότι δεν πρέπει να ζούν σαν τεχνολογικά όντα, αλλά ως πρόσωπα κοινωνίας, ελευθερίας και αγάπης».
Η Τεχνολογία Αλλάζει τη Δημοκρατική Ανθρωπολογία
Από την πλευρά της πολιτικής επιστήμης, ο Καθηγητής Ευάγγελος Βενιζέλος ανέδειξε την απουσία τοπικότητας στην τεχνολογία, η οποία «δεν έχει μία έδρα, δεν υπόκειται εύκολα σε διεθνή πολιτικό έλεγχο».
Ο διακεκριμένος Καθηγητής εξέφρασε έντονο προβληματισμό για τις επιπτώσεις στη Δημοκρατία, τονίζοντας ότι οι εξελίξεις «μεταβάλλουν την Δημοκρατική ανθρωπολογία», καθώς έχει μεταβληθεί η λειτουργία του δημόσιου χώρου και έχει μειωθεί ο ρόλος των κομμάτων.
Ο κ. Βενιζέλος χαρακτήρισε την τεχνολογία ως μια «ψευδή εσχατολογία» (όπως η ψηφιακή ανάσταση), ενώ υπογράμμισε ότι η ΑΙ δημιουργεί μία δική της «αποκαλυπτική κατάσταση η οποία όμως βρίσκεται σε ένα μαύρο κουτί», θέτοντας θεσμικές προκλήσεις για την πολιτειολογία και τη θεολογία.
Το Οντολογικό Δίλημμα: Σχέση εναντίον Εξαρτήματος
Ο Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος, Καθηγητής Θεολογίας, εστίασε στην οντολογική απειλή, θέτοντας τα θεμελιώδη ερωτήματα: «Τι εστί άνθρωπος;» και «πώς εστίν άνθρωπος;».
Ο ιεράρχης επεσήμανε την οπτική του Χάιντεγκερ περί τεχνολογίας ως απειλής και ανέδειξε τα τρία βασικά στοιχεία της πατερικής ανθρωπολογίας που αντιτίθενται στη σύγχρονη τεχνολογική αντίληψη: τη σωματικότητα (ο άνθρωπος είναι «άτμητος και ολόκληρος»), τη σχέση (που δηλώνει την ανθρώπινη οντολογία) και την ελευθερία (η οποία δεν καθιστά τον άνθρωπο αντικείμενο).
Ο Μητροπολίτης υπογράμμισε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη υπαγορεύει μια «νέα οντολογία», δημιουργώντας μια νέα ταυτότητα, το «τεχνορομπότ». Καθώς ο άνθρωπος χάνει την ελευθερία του και νοείται πλέον ως «εξάρτημα της τεχνολογικής πραγματικότητας», ο Αρχιερέας ολοκλήρωσε με το καίριο ερώτημα: «Για ποια οντολογία μιλάμε τελικά; Αυτή της σχέσης ή εκείνη του δυτικότροπου τρόπου ζωής;».
ΜΚΔ και Ψηφιακή Ύπαρξη: Η Αναζήτηση της Αλήθειας
Στον προβληματισμό για την οντολογία της τεχνολογίας συνέβαλε και η εισήγηση του Μητροπολίτη Νέας Ιωνίας Γαβριήλ (η οποία αναφέρθηκε στην οντολογία των ΜΚΔ).
Ο ιεράρχης υπογράμμισε ότι σήμερα το «εἶναι» των χρηστών εκτείνεται σε έναν «ψηφιακό τόπο», όπου η «ψηφιακή ταυτότητα» γίνεται προέκταση της προσωπικής ύπαρξης. Τόνισε ότι η ψηφιακή σχέση μένει πολλές φορές επιφανειακή και αποσπασματική, δημιουργώντας «φαινομενική κοινωνία χωρίς γνήσια προσωπική ἐμπλοκή».
Ο Μητροπολίτης υποστήριξε ότι η Εκκλησία πρέπει να αξιοποιήσει τα ΜΚΔ ως «νέα αγορά» για τη διδαχή του Ευαγγελίου, ωστόσο προειδοποίησε ότι «η ψηφιακή παρουσία δὲν δύναται νὰ ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ τὴν μυστηριακή καὶ τήν κοινοτική διάσταση τοῦ Εὐαγγελίου».
Ψηφιακό Ιερό και Κυριαρχία της Εικόνας
Σημαντικές επισημάνσεις προσέθεσαν και οι υπόλοιποι ακαδημαϊκοί. Ο καθηγητής Χρηστος Τσιρώνης υπογράμμισε ότι η τεχνολογία είναι «ένα ορμητικό ποτάμι» και προειδοποίησε για την ανάδυση «θρησκειών χωρίς Θεό» με τη βοήθεια της τεχνολογίας, όπου η κοσμικευμένη πραγματικότητα αποκτά όρους ιερότητας.
Ο καθηγητής Νικος Ειρηνάκης τόνισε ότι «η εικόνα κυριαρχεί εις βάρος του λόγου» και ότι η μετάβαση από το «είναι» στο «έχειν» και από το «έχειν» στο «φαίνεσθαι» χαρακτηρίζει την εποχή, με την υπερεπικοινωνία να εξαφανίζει το νόημα της ελευθερίας.
Τέλος, ο καθηγητής Κωνσταντίνος Ταμπάκης υπενθύμισε την ανάγκη η ιστορικότητα της πίστης, της επιστήμης και της τεχνολογίας να λαμβάνεται πάντα υπόψη στον δημόσιο διάλογο.
