Πρωτοπόρος της σλαβολογικής έρευνας, εξαίρετος πανεπιστημιακός δάσκαλος, ακάματος ερευνητής. Ο Ομότιμος Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Ιωάννης Ταρνανίδης έφυγε από τη ζωή στις 22 Φεβρουαρίου 2026, αφήνοντας πίσω του πλούσιο έργο στις σλαβικές σπουδές. Καθώς συμπληρώνονται σαράντα μέρες από την εκδημία του, το orthodoxia.info συνομίλησε με έναν εκ των μαθητών του και συνεχιστή του έργου, τον Πρόεδρο της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων και Πρόεδρο του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ, Καθηγητή Ηλία Ευαγγέλου, για την πολύτιμη παρακαταθήκη και τη δράση του εκλιπόντος Καθηγητή μέσα και έξω από τα αμφιθέατρα.
Κύριε Ευαγγέλου, ο Ιωάννης Ταρνανίδης υπήρξε μία από τις πιο σημαντικές μορφές στην ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα που ασχολήθηκε με τη σλαβολογία και την πνευματική και πολιτιστική ιστορία των Σλάβων. Έχοντας διδάξει επί δεκαετίες την ιστορία των Ορθοδόξων Σλαβικών Εκκλησιών και τη σχέση μεταξύ Ελληνισμού και σλαβικών λαών, ποια μπορεί να θεωρηθεί η παρακαταθήκη του στις σλαβικές σπουδές;
Ο αείμνηστος Καθηγητής Ιωάννης Ταρνανίδης υπήρξε πρωτοπόρος της σλαβολογικής έρευνας στη χώρα μας και ένας από τους πρώτους που έθεσαν τα θεμέλια για την ανάπτυξη και την πρόοδο των σλαβικών σπουδών. Εργάστηκε άοκνα επί δεκαετίες για να γνωρίσει ο ελληνικός κόσμος τους Σλάβους με τους οποίους συμπορεύεται εδώ και αιώνες.
Νομίζω ότι η σημαντικότερη συμβολή του είναι το ίδιο το ερευνητικό και επιστημονικό του έργο το οποίο έτυχε διεθνούς αναγνώρισης και συνέβαλε στη διεθνή αναγνώριση και καταξίωση της ελληνικής σλαβολογικής έρευνας. Ο Καθηγητής Ι. Ταρνανίδης με τις μελέτες του άγγιξε ποικίλες πτυχές της εκκλησιαστικής και πνευματικής ιστορίας του σλαβικού κόσμου και τις προσέγγισε με μια σπάνια ερευνητική διεισδυτικότητα, φωτίζοντας άγνωστες πτυχές του. Αυτή η σπάνια ερευνητική προσέγγιση που χαρακτηρίζει το σύνολο του έργου του τον κατατάσσει μεταξύ των σημαντικότερων Σλαβολόγων του 20ου αιώνα και τον εντάσσει στη χωρία των μεγαλυτέρων από την ίδρυση αυτού του επιστημονικού κλάδου.
Από το πλήθος των έργων του θα ήθελα να επισημάνω ιδιαίτερα τον περίφημο Κατάλογο των αρχαιότερων παλαιοσλαβικών χειρογράφων που ανακαλύφθηκαν το 1975 στη Μονή Σινά. Η έκδοση του Καταλόγου αποτέλεσε έναν ερευνητικό άθλο, τον οποίο ο Καθηγητής Ταρνανίδης επιτέλεσε μόνος του, δουλεύοντας επί πολλά έτη με αφοσίωση. Έτσι, κατάφερε να φέρει σε πέρας αυτό το έργο το 1988, φέρνοντας στο φως άγνωστα μέχρι τότε χειρόγραφα που διέσωζαν τον απόηχο της Κυριλλομεθοδιανής Παράδοσης και μάλιστα στην αρχαιότερη γραφή που δημιούργησαν οι ίδιοι οι Άγιοι Θεσσαλονικείς αδελφοί. Με τον Κατάλογο αυτόν ο Ταρνανίδης αύξησε σημαντικά τον αριθμό των προς μελέτη αρχαιότερων παλαιοσλαβικών χειρογράφων, πολύ περισσότερο, καθώς ο Κατάλογος αυτός με τις πληροφορίες που περιείχε έδωσε μια πλήρη εικόνα στη διεθνή επιστημονική κοινότητα η οποία έσπευσε να τα αξιοποιήσει και να τα μελετήσει, για να έχει μια πιο σαφή εικόνα για την πρώιμη γραμματεία του σλαβικού κόσμου.
Τέλος, θα ήθελα να υπογραμμίσω ένα ακόμα χαρακτηριστικό της δραστηριότητας του Καθηγητή Ταρνανίδη το οποίο αποτελεί σημαντική παρακαταθήκη για όλους τους μαθητές και συνεχιστές του έργου του. Αυτό είναι η εργατικότητα και η ακάματη δραστηριότητά του μέχρι και το τέλος του, η οποία αποδεικνύει την αγάπη του για την έρευνα και την επιστήμη.
Ακάματος ερευνητής και προσφιλής ακαδημαϊκός δάσκαλος, ο Ιωάννης Ταρνανίδης δίδαξε γενιές θεολόγων. Θα μας μεταφέρετε την εμπειρία σας ως μαθητής του, μέσα και έξω από τα αμφιθέατρα;
Ο Καθηγητής Ι. Ταρνανίδης διακρίθηκε ως Πανεπιστημιακός Δάσκαλος χάρη στη βαθιά και απροσποίητη ευγένεια, το ακαδημαϊκό του ήθος, αλλά και την απλότητα και τη ζεστασιά με την οποία αντιμετώπιζε πάντοτε τους φοιτητές και τις φοιτήτριές του. Γι’ αυτό και όλοι όσοι τον γνωρίσαμε διατηρούμε τις πιο όμορφες και ζεστές αναμνήσεις από αυτόν. Παράλληλα, όμως, ο Ταρνανίδης υπήρξε ένας εξαίρετος Δάσκαλος μέσα στα αμφιθέατρα, ο οποίος γοήτευε τους φοιτητές και τις φοιτήτριες με τη βαθιά και διεισδυτική του σκέψη και με την ικανότητά του να αναλύει πολύπλοκα και δυσεπίλυτα ιστορικά φαινόμενα με έναν τρόπο απλό και κατανοητό. Έξω από το αμφιθέατρο ο Καθηγητής Ταρνανίδης ήταν ένας ζεστός και προσιτός Δάσκαλος. Αντιμετώπιζε τους φοιτητές και τις φοιτήτριές του με απροσποίητη αγάπη και αληθινό ενδιαφέρον. Τον ενδιέφερε πάντα η ουσιαστική πρόοδός τους και βοηθούσε με όποιον τρόπο μπορούσε. Είναι πάμπολλοι οι απόφοιτοι του Τμήματος Θεολογίας, αλλά ακόμα και άλλων Τμημάτων του ΑΠΘ, οι οποίοι οφείλουν στην ουσιαστική του βοήθεια το γεγονός ότι δεν εγκατέλειψαν τις σπουδές τους και έλαβαν το πτυχίο τους, ξεπερνώντας πολλές δυσκολίες.
Αυτή η προσφορά του μάλιστα αναγνωρίζεται μέχρι σήμερα -πολλά χρόνια από την αφυπηρέτησή του- από πολλούς και πολλές συναδέλφους που μέχρι σήμερα όχι μόνο τον μνημονεύουν με ευγνωμοσύνη αλλά και εκδηλώνουν αυτή την ευγνωμοσύνη τους ακόμα και προς εμάς τους συνεχιστές του έργου του.
Ως Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων, ο Ιωάννης Ταρνανίδης είχε πλούσιο έργο και συνέβαλε σημαντικά στην προώθηση των σλαβικών σπουδών στην Ελλάδα. Μπορείτε να μας αναφέρετε πτυχές του έργου αυτού και πώς αυτό μπορεί να αποτιμηθεί;
Ως Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων, ο Καθηγητής Ταρνανίδης ανέπτυξε πλούσιο έργο και συνέβαλε σημαντικά στην ουσιαστική αναγέννηση της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων, αλλά και στην περαιτέρω προώθηση των σλαβικών σπουδών στην Ελλάδα.
Η Ένωση Ελλήνων Σλαβολόγων ιδρύθηκε το 1975 με την επωνυμία Ελληνική Εταιρεία Σλαβικών Μελετών και πρώτο της Πρόεδρο τον αείμνηστο Αντώνιο-Αιμίλιο Ταχιάο. Μέχρι το 2005 η Ελληνική Εταιρεία Σλαβικών Μελετών είχε αναστείλει τη λειτουργία της λόγω έλλειψης πόρων. Το 2005 ανέλαβε την Προεδρία ο Καθηγητής Ταρνανίδης, θέτοντας ως στόχο την αναγέννησή της και την περαιτέρω ανανέωση και αναδιοργάνωσή της. Σε αυτό το πλαίσιο επικαιροποιήθηκε το καταστατικό της και έλαβε τη σημερινή της επωνυμία «Ένωση Ελλήνων Σλαβολόγων». Επίσης, ξεκίνησε σειρά επιστημονικών δράσεων. Ενδεικτικά αξίζει να σημειώσουμε τα ακόλουθα:
Ξεκίνησε κατ’ έτος η διοργάνωση Επιστημονικών Συναντήσεων Πανελλήνιων και Διεθνών σε συνδιοργάνωση άλλοτε με τον Δήμο Θεσσαλονίκης, άλλοτε με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και ειδικότερα το Τμήμα Θεολογίας και τη Θεολογική Σχολή και άλλοτε με την Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. Θα θέλαμε να μνημονεύσουμε ιδιαίτερα τις πρώτες Ημερίδες που οργανώθηκαν από την Ένωση από το 2005 έως το 2007, με τις οποίες έκανε αισθητή την παρουσία της στη Θεσσαλονίκη, καθώς και τη διοργάνωση του Διεθνούς Επιστημονικού Συμποσίου Μνήμης Κυρίλλου και Μεθοδίου με θέμα «Η συνάντηση Ανατολής και Δύσης στο έργο των θεσσαλονικέων αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου», στη Θεσσαλονίκη μεταξύ 5 και 6 Μαΐου 2008, το οποίο ήταν το πρώτο μιας μακράς σειράς Διεθνών Συνεδρίων που οργανώθηκαν στη Θεσσαλονίκη, καθιστώντας την πόλη και το Πανεπιστήμιό της κέντρο των σλαβολογικών σπουδών διεθνώς.
Ακολούθησαν πολλά ακόμα Επιστημονικά Συνέδρια, Συμπόσια και Ημερίδες κατ’ έτος και πάντα σε συνάρτηση με την εορτή της μνήμης των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου στις 11 ή στις 24 Μαΐου, τα οποία γνώρισαν μεγάλη επιτυχία.
Παράλληλα, από το 2012 η Ένωση καθιέρωσε τη διοργάνωση ανά τριετία μιας Συνάντησης των Ελλήνων Σλαβολόγων στη Θεσσαλονίκη. Για τη διοργάνωση αυτή δημοσιεύεται ανοικτή πρόσκληση σε όλα τα μέλη της και ιδιαίτερα στα νεότερα, προκειμένου να παρουσιάσουν την επιστημονική τους έρευνα και να εμπλουτίσουν το βιογραφικό τους. Από το 2012 έχουν διοργανωθεί τέσσερις Συναντήσεις Ελλήνων Σλαβολόγων -το 2012, το 2015, το 2018 και λόγω των περιοριστικών μέτρων που επιβλήθηκαν εξαιτίας της Πανδημίας του Covid-19 τo 2023, οπότε οργανώθηκε η τέταρτη κατά σειρά Συνάντηση. Μέσα στο 2026 προγραμματίζεται η διοργάνωση της πέμπτης Συνάντησης.
Επίσης, το έτος 2014, ο Καθηγητής Ταρνανίδης ίδρυσε τη διεθνή ψηφιακή επετηρίδα Fragmenta Hellenoslavica, η οποία βρίσκεται αναρτημένη στην πλατφόρμα των ψηφιακών περιοδικών της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του ΑΠΘ ως επιστημονικό όργανο της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων και με βασική της αποστολή να αποτελέσει βήμα για τη δημοσίευση εργασιών και άρθρων ιδιαίτερα των νέων σλαβολόγων, ώστε να αποκτήσουν σταδιακά αναγνωρισιμότητα και να καταξιωθούν στον επιστημονικό χώρο όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς.
Για όλα αυτά το Δ.Σ. της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων αμέσως μετά την παραίτησή του από τη θέση του Προέδρου της τον ανακήρυξε Επίτιμο Πρόεδρό της.
Ως συνεχιστής του έργου του εκλιπόντος Καθηγητή και από τη θέση του Προέδρου της Ένωσης Ελλήνων Σλαβολόγων, την οποία κατέχετε, κ. Ευαγγέλου, από το 2023 ποιες οι κυριότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα οι σλαβολογικές σπουδές;
Θα ήθελα να υπογραμμίσω εδώ ότι όλο το έργο που κατέλειψε ο Καθηγητής Ταρνανίδης αποτελεί και θα αποτελέσει και στο μέλλον τον οδηγό μας για την πρόοδο των σλαβολογικών σπουδών, οι οποίες στις μέρες μας αντιμετωπίζουν τις ίδιες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν όλες οι ανθρωπιστικές σπουδές· το πρόβλημα της συρρίκνωσης και της περιθωριοποίησης σε έναν κόσμο που αγωνίζεται να τιθασεύσει την αλματώδη πρόοδο της τεχνολογίας και μάλιστα της ψηφιακής τεχνολογίας.
Πρέπει να υπογραμμίσουμε, ωστόσο, ότι η πρόοδος αυτή και πολύ περισσότερο η πρόοδος και η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης έχει νόημα και μπορεί να αποδώσει θετικά αποτελέσματα για τον άνθρωπο και τον κόσμο μόνο εφόσον βασίζεται στις αξίες του ανθρωπισμού και της κλασικής παιδείας που θα θέσουν στο επίκεντρο αυτής της ανάπτυξης τον ίδιο τον άνθρωπο και τις ανάγκες του κόσμου μας. Διαφορετικά υπάρχει ο ευδιάκριτος κίνδυνος η αλματώδης αυτή πρόοδος να υποδουλώσει τον άνθρωπο, επιτείνοντας τα αδιέξοδά του.
Ειδικά οι σλαβολογικές σπουδές πρέπει οπωσδήποτε να απαντήσουν σε αυτές τις προκλήσεις πολύ περισσότερο, καθώς αποτελούν μια ιδιαίτερη πτυχή της επιστημονικής έρευνας της ιστορίας και του πολιτισμού του ευρωπαϊκού κόσμου, που αφορά τον σλαβικό κόσμο, ο οποίος αντλεί από τον κλασικό ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, τον οποίο συνάντησαν και με τον οποίο ήρθαν σε επαφή τα σλαβικά φύλα, όταν εγκαταστάθηκαν στην Ανατολική και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη από τον 6ο αιώνα μ.Χ. και εξής.
Επιπλέον, για τη χώρα μας οι σλαβολογικές σπουδές εξακολουθούν να έχουν την ίδια επικαιρότητα -αν όχι μεγαλύτερη- σε σχέση με τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, οπότε έκαναν δειλά την εμφάνισή τους στην ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα. Η Ελλάδα συνεχίζει όχι μόνο να συνορεύει με τον σλαβικό κόσμο, ο οποίος απλώνεται βόρεια από τα σύνορά της, αλλά πολύ περισσότερο αποτελεί πλέον ένα σημαντικό εταίρο που μπορεί να λειτουργεί πολλαπλασιαστικά για την ελληνική επιρροή διεθνώς και ειδικότερα στην Ευρώπη. Παράλληλα, ο σλαβικός κόσμος προσβλέπει πλέον προς την Ελλάδα, η οποία αποτελεί χάρη και στη θέση της στην ΕΕ έναν σημαντικό παράγοντα στην ευρύτερη περιοχή μας. Επίσης, να μην ξεχάσουμε τις ιδιαίτερα αναπτυγμένες εμπορικές και οικονομικές μας σχέσεις και ανταλλαγές. Όλα αυτά καθιστούν επιβεβλημένη τη βαθιά γνώση του σλαβικού κόσμου. Αυτόν τον στόχο εξυπηρετεί η σλαβολογική έρευνα, η οποία εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα πασχίζει για την προσέγγιση του ελληνικού και του σλαβικό κόσμου μέσα από την αλληλογνωριμία και την αμοιβαία κατανόηση, η οποία μπορεί να άρει τις παρεξηγήσεις, τις αμφισβητήσεις ακόμα και τα προβλήματα που επιτείνονται από την έλλειψη ενημέρωσης και αμοιβαίας κατανόησης.
Αυτό ειδικά πρέσβευε ο αείμνηστος Καθηγητής. Επέμενε ότι είμαστε υποχρεωμένοι να συμβιώσουμε με τον σλαβικό κόσμο που μας περιβάλλει και με τον οποίο μας ενώνουν πολλά περισσότερα από όσα μας χωρίζουν, μιας και οι πνευματικές και πολιτισμικές του καταβολές βρίσκονται στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό και παράδοση. Η δε αμοιβαία γνωριμία θα είναι επωφελής και για τους δύο, καθώς λόγω των κοινών καταβολών μας η αλληλοκατανόηση είναι δεδομένη, απροϋπόθετη και τελικά πιο εύκολη από ό,τι φανταζόμαστε. Η δε έλλειψη αυτής της επικοινωνίας οδηγεί σε προβλήματα και αδιέξοδα. Αυτό άλλωστε κατά τον Καθηγητή Ταρνανίδη αποτελεί το βυζαντινό κληροδότημα προς τον σύγχρονο Ελληνισμό, το οποίο δεν δικαιούμαστε να αφήσουμε ανεκμετάλλευτο και αναξιοποίητο.
Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για το ενδιαφέρον σας για τον Δάσκαλό μας και εκλεκτό μέλος της ελληνικής ακαδημαϊκής κοινότητας, ο οποίος έφυγε από κοντά μας, αλλά και το έργο του, το οποίο συνεχίζουμε όχι μόνο στην Ένωση Ελλήνων Σλαβολόγων, αλλά και από όλα τα ελληνικά ακαδημαϊκά Ιδρύματα όπου θεραπεύεται η επιστήμη της Σλαβολογίας.
