Με αφορμή «ένα καινοτόμο Εθνικό Πρόγραμμα που προάγει την υγεία και την υγιεινή της περιόδου» ακολουθώντας ανάλογο πρόγραμμα της UNICEF που έχει εφαρμοσθεί από ετών στις χώρες του συλλογικού Νότου , επισημαίνουμε την αλόγιστη υιοθέτηση αγγλόφωνης ορολογίας για διεθνείς δράσεις στη χώρα μας. Θα μπορούσαν οι αρμόδιοι να βάλουν σε παρένθεση τον όρο respect, εάν θα έπρεπε να επιβεβαιώσουν μία ευρωπαϊκή εναρμόνιση και να διαδώσουν την προσπάθεια στο διαδίκτυο με το σύνθημα ΣΕΒΑΣΜΟΣ. Κάποτε θα πρέπει να γίνει κατανοητό πως μία πλούσια γλώσσα με αμέτρητες δυνατότητες όπως η ελληνική δεν μπορεί να αιχμαλωτίζεται από άκριτο δανεισμό ξένων όρων λόγω ραθυμίας, ξενομανίας ή και ξενοδουλείας.
Στη συνέχεια παραθέτουμε ένα άρθρο μας για το θέμα «των καθαρών και των ακαθάρτων γυναικών» που επί το πλείστον προβληματίζει και την ποιμαντική της Ορθόδοξης Εκκλησίας ανά την οικουμένη.[1]
Στις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα η θέση των γυναικών στη ζωή της Εκκλησίας απασχόλησε τους Ορθοδόξους, κυρίως στο πλαίσιο του ευρύτερου προβληματισμού του Παγκοσμίου Συμβουλίου των Εκκλησιών για τους ρόλους των γυναικών στην Εκκλησία και τη χειροτονία στην ειδική ιεροσύνη.[2] Με την αφορμή αυτή το θέμα των καθαρών και ακαθάρτων γυναικών και των σχετικών αντιλήψεων συζητήθηκε έντονα από ορθόδοξες γυναίκες σε επιμέρους συναντήσεις .
Το ερώτημα είναι σαφές: η εμμηνόρροια και τα συμπτώματά της, μία ιδιαιτερότητα του γυναικείου οργανισμού διάρκειας περίπου σαράντα ετών, 7 ημερών μηνιαίως, 84 ετησίως, συνολικά περίπου 3360 ημερών μέχρι την ηλικία των 50 χρόνων, μπορεί να είναι αμαρτία, κατάρα, ψυχική ακαθαρσία;
Οι επιστήμες της υγείας, η ιατρική, η βιολογία την ορίζουν ως μία απαραίτητη λειτουργία του γυναικείου οργανισμού για την αναπαραγωγή του ανθρώπινου είδους, ή, κατά τη θεολογική προσέγγιση, για τη δημιουργία εικόνων της αρρήτου δόξης του Θεού.
Και η ακαθαρσία, η δυσοσμία από την εκροή νεκρού αίματος από το σώμα και μάλιστα σε άνυδρες περιοχές της γης με υψηλές θερμοκρασίες και υγρασία; Πρόκειται για ρύπους που εξαλείφονται, όταν υπάρχει επιμελημένη ατομική καθαριότητα, η οποία διασφαλίζει την υγεία και την αυτοεκτίμηση των γυναικών από την εφηβεία και για 4 ακόμη δεκαετίες. Αυτό, όμως, για να γίνει, χρειάζονται παροχές καθαρού νερού,[3] αποχετευτικά συστήματα, απορρυπαντικά και τα κατάλληλα προϊόντα σωματικής υγιεινής.
Και όταν στο παρελθόν δεν υπήρχαν ή ακόμη σε πολλά μέρη της γης εξακολουθούν να λείπουν αυτές οι στοιχειώδεις ευκολίες; Τότε δοκιμάζεται η στάση της κοινότητας και ιδιαιτέρως των ανδρών απέναντι στις γυναίκες: αν υπάρχει σεβασμός της ψυχοσωματικής τους ευαισθησίας των συγκεκριμένων ημερών, κατανόηση των πρακτικών δυσκολιών από την έλλειψη των αναγκαίων μέσων, στοιχειώδης αναγνώριση της γυναικείας αξιοπρέπειας. Αντί όλων αυτών η φυσιολογική λειτουργία τυλίγεται με ένα πέπλο μαγείας, που οδηγεί στην απομόνωση. Οι γυναίκες, πέρα από την παροδική ψυχοσωματική αδιαθεσία και τις πρακτικές επιπτώσεις, φορτώνονται με ενοχές. Οι μεγαλύτερες σε ηλικία συμβιβάζονται και συνήθως οδηγούν τις θυγατέρες τους με ένα οικογενειακό ή ευρύτερο τελετουργικό, κατά τις πρώτες σταγόνες, να αποδεχτούν τη μαγική διάσταση του φαινομένου και στη συνέχεια την περιοδική κοινωνική απομόνωση.[4] Άλλοτε με μυστηριώδη σιωπή αποφεύγουν τελείως να τις προετοιμάσουν, προκαλώντας τον φόβο και την ντροπή των θυγατέρων τους ακόμη και σήμερα στο προηγμένο βορειοδυτικό Ημισφαίριο. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες 40% νεαρών Αμερικανίδων, χωρίς προηγούμενη ενημέρωση, τρομάζουν στην πρώτη θέα του αίματος, ενώ παρόμοια άγνοια συναντάται στο 50% των εφήβων κοριτσιών στο Ηνωμένο Bασίλειο.[5]
Ιδιαιτέρως σκληρή είναι η πρακτική σε αγροτικές περιοχές του δυτικού Νεπάλ, όπου το chhaupadi (μιαρό) συνδέεται με ινδουιστικές πεποιθήσεις πως καθετί ακάθαρτο προκαλεί τον θυμό των θεών και κακοτυχία στην κοινότητα. Οι γυναίκες εξορίζονται από την κατοικία και την κουζίνα τους, δεν αγγίζουν τροφές ή τις πηγές του νερού, για να πιούν, να πλυθούν ή να πλύνουν. Απομονώνονται σε παραπήγματα συχνά αιγοπροβάτων και βοοειδών, με τις κόρες, τις νύφες τους και άλλες ομοιοπαθείς γυναίκες. Παρόμοιες «κοινωφελείς» ενέργειες με παραλλαγές είναι διάχυτες σε όλη την Ινδία.[6] Στη Βενεζουέλα, ομοίως, οι γυναίκες κοιμούνται σε καλύβες, στην Γκάνα απαγορεύεται να μπουν στο σπίτι τους για να μαγειρέψουν. Στο Αφγανιστάν δεν επιτρέπουν στις γυναίκες να χρησιμοποιήσουν νερό και να πλυθούν, γιατί, όπως τις πείθουν, θα μείνουν στείρες και στη Βολιβία λέγουν στις εφήβους ότι το μολυσμένο αίμα προκαλεί καρκίνους. Ο κατάλογος των χωρών και των επικίνδυνων προκαταλήψεων είναι μεγάλος και ακόμη μεγαλύτερος ο αριθμός των γυναικών που πεθαίνουν από μολύνσεις και την κακουχία.[7]
Σημαντικές προσπάθειες καταβάλλονται από διεθνείς οργανισμούς υγείας και εθελοντικές πρωτοβουλίες για την ενημέρωση και συγκεκριμένες δράσεις, για την υποχώρηση του κοινωνικού αποκλεισμού και την προστασία της υγείας των γυναικών με τη σχετική εκπαίδευση. Όμως, οι ελλείψεις υποδομών υγιεινής στα περισσότερα σχολεία του συλλογικού Νότου και τα δαπανηρά προϊόντα ατομικής υγιεινής ακυρώνουν τα προγράμματα, κρατώντας τις εφήβους μακριά από το σχολείο 4-7 ημέρες κάθε μήνα.[8]
Δηλωτικά για τη μαγεία και τον φόβο που προκαλεί η «περίοδος» (εμμηνόρροια/ έμμηνος ρύση, κατά την επιστημονική ορολογία, menstruation στη λατινογενή)[9] είναι τα ευρήματα μιας σύγχρονης έρευνας (Μάρτιος 2015) σε 190 χώρες με 10 διαφορετικές γλώσσες.[10] Εντοπίστηκαν 5000 μεταφορικές λέξεις με αρκετές ομοιότητες μεταξύ τους, ένας συνθηματικός κώδικας, που χρησιμοποιείται για να μην γίνει αντιληπτό στους αμύητους κάτι μυστικό. Εξάλλου συχνά οι άνθρωποι αποφεύγουν να προφέρουν πράγματα με το όνομά τους, κυρίως από τον φόβο ή την απέχθεια που προκαλεί στους ίδιους και στους άλλους που ακούν (πβ. «ο όξω από ΄δω»).
Β΄
H διάκριση καθαρού και ακάθαρτου έπαιζε σημαντικό ρόλο στη ζωή των Ιουδαίων της Παλαιστίνης και είχε νομικό χαρακτήρα. Οι ακάθαρτες περιπτώσεις και η κάθαρσή τους αφορούσαν στο ανθρώπινο σώμα, στην επαφή του με τους ανθρώπους και το εξωτερικό περιβάλλον. Σύμφωνα με νεότερες ανθρωπολογικές μελέτες, η σχολαστική καθαριότητα από ακάθαρτες σωματικές εκκρίσεις (αίμα, πύον, περιττώματα, σπέρμα, βλέννα κ.λπ.) που διαφύλαττε την ακεραιότητα του φυσικού σώματος ανδρών και γυναικών, αναλογικά εξασφάλιζε την επιβίωση του πολιτικού τους σώματος, μιας πολιτισμικής μειονοτικής ομάδας εν μέσω εχθρικών εθνών.[11]
Οι σχετικοί κανόνες περιέχονται στο Λευιτικό στα εξής κεφάλαια: 11ο «ζώα καθαρά και ακάθαρτα», 12ο «ο καθαρισμός των λεχωιδῶν» (λεχώνων), 13ο «νόμοι για τη λέπρα», 14ο «ο καθαρισμός του λεπρού», 15ο «ακαθαρσία από τις σωματικές εκκρίσεις» και 17ο -26ο «νόμος της αγιότητας και της δικαιοσύνης». Επίσης στο Δευτερονόμιο Κεφ. 14, 1-21 αναφέρονται τα επιτρεπτά ζώα για φαγητό και τα ακάθαρτα προς αποφυγήν.
Στις νομικές διατάξεις περιλαμβάνονται ζώα, ψάρια, πουλιά και φυτά, εν γένει τροφές, τόποι (ο ναός), χρόνοι (Σάββατο) και κατηγορίες ανθρώπων (εθνικοί, ευνούχοι κ. ά). Κατ΄ εξοχήν ακαθαρσία θεωρείται καθετί που σχετίζεται με τον θάνατο, διότι «ὁ ἁπτόμενος τοῦ τεθνηκότος πάσης ψυχῆς ἀνθρώπου ἀκάθαρτος ἔσται ἑπτά ημέρας» (Αριθ. 19,11) , με τη λέπρα, με τα ανθρώπινα περιττώματα (π.χ. Δευτ. 23:12-24, Ιεζ. 4:12-14), με το αίμα (Λευ. 17:11 «ἡ γάρ ψυχή πάσης σαρκός αἷμα»), με τις γενετήσιες εκκρίσεις ανδρών και γυναικών (Λευ. Κεφ.15). Ειδικότερα στο 15ο κεφάλαιο του Λευιτικού αναφέρονται περιπτώσεις ακαθαρσίας ανδρών (στ. 2-18) και γυναικών (στ. 18-32), λόγω των εκκρίσεων του σώματος που θεωρούνται μολυσματικές. Με τη λήξη τους αναφέρονται οδηγίες καθαρότητας για τη διαδικασία εξιλασμού στη σκηνή του μαρτυρίου.
Αντίθετα προς άλλες κοινωνίες, στον Ιουδαϊσμό πηγή ακαθαρσίας αποτελούν οι γενετήσιες εκκρίσεις αμφοτέρων ανδρών και γυναικών, η οποία μεταδίδεται με τη φυσική επαφή σε ανθρώπους, έπιπλα, ενδύματα, καθημερινά είδη. Οι ακάθαρτοι απαγορεύεται ρητώς να αγγίξουν, προ πάντων πρέπει να μείνουν μακριά από τα ιερά σκεύη και τη σκηνή του μαρτυρίου,[12] μέχρι να καθαριστούν (πβ15: 31 «καί εὐλαβεῖς ποιήσατε τούς υἱούς Ἰσραήλ ἀπό τῶν ἀκαθαρσιῶν αὐτῶν καί ούκ ἀποθανοῦνται διά τήν ἀκαθαρσίαν αύτῶν ἐν τῷ μιαίνειν αὐτούς τήν σκηνήν μου». Η καθαριότητα των χεριών επιβάλλεται άμεσα μετά την επαφή με οτιδήποτε μιαρό. Η συνολική ατομική καθαριότητα προβλέπεται με άφθονο νερό στη λήξη των εκκρίσεων, ώστε να ακολουθήσει ο εξιλασμός των ακαθάρτων με τις θυσίες στη σκηνή του μαρτυρίου.
Σε ορισμένα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης η εμμηνόρροια μεταφορικά ταυτίζεται με την αμαρτία και η «αποκαθημένη γυνή» με την πόρνη, η οποία προεκτείνεται στη γη του Ισραήλ ή την πόλη της Ιερουσαλήμ: «Κατά τήν ἀκαθαρσίαν τῆς ἀποκαθημένης», (Ιεζ. 36:17). «Ἐγεννήθη Ἰερουσαλήμ εἰς ἀποκαθημένην ἀναμέσον αὐτῶν» (Θρῆνοι 1:17). Σε άλλα εδάφια συνεκδοχικά ταυτίζεται με την ηθική κατάπτωση: «καὶ ἐγεννήθημεν ὡς ἀκάθαρτοι πάντες ἡμεῖς, ὡς ράκος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν» (Ησ. 64:6).
Στην Εκκλησία των πρώτων αιώνων οι ιουδαϊκοί νόμοι περί καθαρότητας και οι σχετικές τελετουργίες έπαυσαν να ισχύουν, εφόσον «ὁ Χριστὸς ἠγάπησε τὴν ἐκκλησίαν καὶ ἑαυτὸν παρέδωκεν ὑπὲρ αὐτῆς, ἵνα αὐτὴν ἁγιάσῃ καθαρίσας τῷ λουτρῷ τοῦ ὕδατος ἐν ῥήματι, ἵνα παραστήσῃ αὐτὴν ἑαυτῷ ἔνδοξον τὴν ἐκκλησίαν, μὴ ἔχουσαν σπίλον ἢ ῥυτίδα ἤ τι τῶν τοιούτων, ἀλλ᾿ ἵνα ᾖ ἁγία καὶ ἄμωμος» (Εφ. 5:26-27). Εδώ η καθαρότητα και το μιαρό από τις εκκρίσεις τοποθετούνται στον νου και τη συνείδηση: «πάντα μέν καθαρά τοῑς καθαροῖς. τοῖς δἐ μεμιασμένοις καί ἀπίστοις οὐδέν καθαρόν, ἀλλά μεμίανται αὐτῶν καί ὁ νοῦς καί ἡ συνείδησις» (Τιτ. 1:15).
Παρά ταύτα για τις χριστιανές γυναίκες που είναι «ἐν ἀφέδρῳ» ή έχουν «τά κατ’ ἔθος αὐτῶν» ή τα «καταμήνια», όπως ονομάζονται στους κανόνες της Εκκλησίας,[13] προβλέπονται απαγορευτικοί κανόνες που απηχούν τις διατάξεις του Λευιτικού. Από τον 3ο αιώνα ο 20ος κανόνα του Διονυσίου Αλεξανδρείας (+265) είναι σαφής: «Περὶ δὲ τῶν ἐν ἀφέδρῳ γυναικῶν, εἰ προσῆκεν αὐτὰς οὔτω διακειμένας εἰς τὸν οἶκον εἰσιέναι τοῦ Θεοῦ, περιττὸν καὶ τὸ πυνθάνεσθαι νομίζω. Οὐδὲ γὰρ αὐτὰς οἶμαι πιστὰς οὔσας καὶ εὐλαβεῖς, τολμήσειν οὕτω διακειμένας ἢ τῇ τραπέζῃ τῇ ἁγίᾳ προσελθεῖν ἤ τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ προσάψασθαι».
Έναν αιώνα αργότερα ο 7ος κανόνας του Τιμοθέου Αλεξανδρείας (+387) επαναλαμβάνει το ίδιο κώλυμα, ενώ αμφότεροι οι κανόνες προσδιόρισαν την ερμηνευτική γραμμή των μετέπειτα χρόνων. «Ἐὰν γυνὴ ἴδῃ τὰ κατ’ ἔθος τῶν γυναικείων αὐτῆς, εἰ ὀφείλει προσέρχεσθαι τοῖς μυστηρίοις αὐτῇ τῇ ἡμέρᾳ ἢ οὔ; Ἀπόκρισις. Οὐκ ὀφείλει ἕως οὗ καθαρισθῇ».[14] Η γυναίκα αποκλείεται από τη θεία κοινωνία και από την είσοδο μέσα στον ναό ή περιορίζεται μόνον στον πρόναο, έως ότου καθαρισθεί «ψυχῇ τε καί σώματι».
Ο Διονύσιος, όμως, στη συνέχεια του ίδιου κανόνα συμπληρώνει ότι δεν επισείει τον ψόγο (ἀνεπίφθονον) η προσευχή, προφανώς ατομική και συλλογική,[15] σε οποιαδήποτε κατάσταση και αν βρίσκονται οι πιστοί: «προσεύχεσθε μὲν γὰρ ὅπως ἂν ἔχῃ τις, καὶ ὡς ἂν διάκηται μεμνῆσθαι τοῦ δεσπότου, καὶ δεῖσθαι βοηθείας τυχεῖν, ἀνεπίφθονον». Επίσης στο πλαίσιο του σωτηριολογικού τους χαρακτήρα οι κανόνες επιβάλλουν την τακτική συμμετοχή στη λειτουργική ζωή και επιτιμούν τους απέχοντας («ἐκτός βαρυτέρας ἀνάγκης») «εἰ μὲν κληρικὸς εἴη, καθαιρείσθω· εἰ δὲ λαϊκός, ἀποκινείσθω τῆς κοινωνίας». (2ος κανών Διονυσίου Αλεξανδρείας). Ο Ιωάννης Χρυσόστομος ορίζει με σαφήνεια τους αποδέκτες της θείας κοινωνίας, τονίζοντας ως προϋπόθεση το καθαρό συνειδός: «Τί οὖν; τίνας ἀποδεξόμεθα; … τοὺς μετὰ καθαροῦ συνειδότος, τοὺς μετὰ καθαρᾶς καρδίας, τοὺς μετὰ βίου ἀλήπτου. Οἱ τοιοῦτοι ἀεὶ προσίτωσαν».[16] Η ίδια θέση επαναλαμβάνεται και στις ευχές της θείας ευχαριστίας: «Καταξίωσον ἡμᾶς μεταλαβεῖν τῶν ἐπουρανίων σου καὶ φρικτῶν μυστηρίων ταύτης τῆς ἱερᾶς καὶ πνευματικῆς τραπέζης μετὰ καθαροῦ συνειδότος εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, εἰς συγχώρησιν πλημμελημάτων…».[17]
Παρ’ όλη την επιμονή στο καθαρό συνειδός, τα πορίσματα της επιστήμης και τις προηγμένες δυνατότητες καθαριότητας, στα πλείστα μέρη της γης, όπου υπάρχουν ορθόδοξες κοινότητες, οι «ἐν ἀφέδρῳ» θεωρούνται επί επταήμερον ακάθαρτες και δεν κοινωνούν. Επίσης συχνά επικρατεί να μην εκκλησιάζονται, να μην προσκυνούν τις ιερές εικόνες, τα ιερά λείψανα, τον επιτάφιο κ.ο.κ. Στις διορθόδοξες συναντήσεις γυναικών οι εμπειρίες που ανταλλάσσονται δείχνουν ότι η παραδεδομένη αυτή στάση σε πολλές κοινότητες δέχεται έντονη κριτική και σε άλλες είναι αποδεκτή χωρίς προβληματισμό.[18] Στα τέλη του 3ου αιώνα ο Διονύσιος Αλεξανδρείας επικαλείται την ευλάβεια των γυναικών, για να μείνουν μακριά από τα ιερά μυστήρια και τα ιερά σκεύη.
Δεκαοκτώ αιώνες αργότερα, επαφίεται στη διάκριση πρωτίστως των πνευματικών η ερμηνεία των κανόνων, που αντανακλούν παρωχημένες αντιλήψεις, με γνώμονα πάντοτε τις σύγχρονες ποιμαντικές ανάγκες και τη δυναμική παρουσία της Ορθοδοξίας στον κόσμο.[19] Χωρίς αμφιβολία, όμως, υπάρχουν πολλές γυναίκες που θεωρούν την πιστότητα στην παραδεδομένη από μάμμη προς θυγατέρα και εγγονή συμπεριφορά ως σταθερή αξία. Συχνά βαθιά ριζωμένες συνήθειες που περιβάλλονται με τον πέπλο του ανεξήγητου γίνονται δεύτερη φύση και δεν αλλάζουν εύκολα.[20] Η προσκόλληση αυτή στο παρελθόν, δεν παρατηρείται μόνον σε πολλές γυναίκες αλλά και σε κύκλους ανδρών. Χαρακτηριστικές είναι οι συζητήσεις στο Ελληνικό Κοινοβούλιο στις αρχές του 20ου αιώνα και τα επιχειρήματα ομάδας βουλευτών και γιατρών της εποχής εκείνης για τον αποκλεισμό των γυναικών από τα κοινά, λόγω της συναισθηματικής και ψυχικής τους αστάθειας κατά την έμμηνο ρύση.[21]
Βεβαίως, η διάκριση στο ζήτημα αυτό εξυπακούει τον σεβασμό προς εκείνους που επιμένουν σε αυτήν την παραδεδομένη τάξη. Όμως οι ερμηνευτές των κανόνων καλούνται να δίνουν επαρκείς εξηγήσεις στις γυναίκες που γνωρίζουν τα επιστημονικά πορίσματα για τη βιολογική λειτουργία του γυναικείου οργανισμού, που έχουν υπόψη τους τη γενικότερη θέση των γυναικών στις παλαιότερες κοινωνίες και μπορούν να κατανοήσουν τις απαγορεύσεις και ως μια σκληρή μορφή προστασίας της υγείας των ίδιων των γυναικών στο παρελθόν. Τώρα, όμως, η ποιμαντική της Εκκλησίας εκεί θα μείνει;
Σε διάφορες περιπτώσεις που η Εκκλησία αντιμετωπίζει το δίλημμα ανάμεσα στη δυναμική προσέγγιση των σύγχρονων ερεθισμάτων και στη διατήρηση παρωχημένων συνηθειών, οι απαντήσεις κατά κανόνα είναι προσεκτικές: Εάν το ζήτημα δεν είναι οξύ και πιεστικό στις εκκλησιαστικές κοινότητες, ισχύει η αρχαία προτροπή: «Μή κινεῖν κακόν εὖ κείμενον». Υπάρχει η εκτίμηση ότι η ανακίνηση ενός παρόμοιου θέματος ενδέχεται να προκαλέσει εριστικούς μονολόγους παρά δημιουργικούς διαλόγους, με απούσα τη νηφάλια επιστημονική τεκμηρίωση και παρούσα την πείσμονα δοξασία διανθισμένη με ποικίλες ακρότητες. Παράλληλα, όμως, είναι γεγονός η στάση υπεύθυνων πνευματικών που διακονούν σε απαιτητικές κοινότητες. Με αθόρυβες χαμηλών τόνων εξατομικευμένες οδηγίες, διακρίνουν με σύνεση τα μεταβλητά παρωχημένα πολιτιστικά στοιχεία στη ζωή των Χριστιανών από την αναλλοίωτη πίστη στον ζώντα Χριστό. Τότε ισχύει η αρχή: «πολλά πράγματα γίνονται, αλλά δεν λέγονται».
Χαρακτηριστική είναι η στιχομυθία μιας νεαρής γυναίκας με ένα ρηξικέλευθο φωτισμένο Επίσκοπο: «Είμαι αδιάθετη, κάνει να προσκυνήσω τον Επιτάφιο»; Ο Επίσκοπος την κοίταξε στα μάτια, ύψωσε λίγο τη φωνή του και της είπε: «Εδώ προσκυνούμε τον Χριστό που ανασταίνει τους νεκρούς από τον τάφο και θα ασχολούμαστε με το νεκρό αίμα που φεύγει από το σώμα;» Η νεαρή ξαφνιάστηκε και στάθηκε διστακτική. Έπρεπε να αποφασίσει ανάμεσα στο πέπλο της μαγείας και το φως της Αναστάσεως.
Με τον ίδιο τρόπο οι ευχές σε λεχώνες φέρουν και αυτές τα στίγματα του Λευιτικού (κεφ. 12. Καθαρισμός λεχωιδών):[22]
«Ἐπίβλεψον ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἴδε τὴν ἀσθένειαν ἡμῶν τῶν καταδίκων, καὶ συγχώρησον τῇ δούλῃ σου (τῇ δε), καὶ παντὶ τῷ οἴκῳ, ᾧ ἐγεννήθη τὸ παιδίον, καὶ τοῖς ἁψαμένοις αὐτῆς, καὶ τοῖς ἐνθάδε εὑρισκομένοις πᾶσιν, ὡς ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος Θεὸς συγχώρησον·…». Η λοχεία παραλληλίζεται με ασθένεια, η λεχώ έχει ανάγκη από συγχώρηση καθώς επίσης και όλοι όσους άγγιξε.
«Κύριε παντοκράτορ… καθάρισον ἀπὸ πάσης ἁμαρτίας καὶ ἀπὸ παντὸς ῥύπου, προσερχομένην τῇ ἁγίᾳ σου Ἐκκλησίᾳ, ἵνα ἀκατακρίτως ἀξιωθῇ μετασχεῖν τῶν ἁγίων σου Μυστηρίων. Κύριε, ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως… Ἀπόπλυνον αὐτῆς τὸν ῥύπον τοῦ σώματος, καὶ τὸν σπίλον τῆς ψυχῆς, ἐν τῇ συμπληρώσει τῶν τεσσαράκοντα ἡμερῶν». Η λεχώ έχει αμαρτία από παντοειδείς ρύπους στο σώμα και σπίλους στην ψυχή.
Πιθανόν διάφορες ερμηνευτικές προσεγγίσεις να εξηγούν τη σύνδεση των σωματικών ρύπων και του ψυχικού σπίλου με τις γενικότερες συγχωρητικές ευχές για κάθε πιστό που προετοιμάζεται για τη θεία κοινωνία. Ωστόσο, εδώ πρόκειται για την ειδική περίπτωση της λεχωιδοῦς και η συγχώρηση που η ίδια παίρνει επεκτείνεται και σε όσους έχει αγγίξει, γεγονός που παραπέμπει στους εξιλασμούς του Λευιτικού.
Σε ένα επιτυχημένο συνέδριο γυναικών από ενορίες της Εκκλησίας της Ελλάδος,[23] η φωνή μιας μητέρας, η οποία δήλωσε φιλόλογος με έξι παιδιά, συντάραξε την ολομέλεια: «Έχω γεννήσει με πόνους και θυσίες έξι παιδιά. Γιατί έπρεπε να ακούσω έξι φορές ότι η Εκκλησία με συγχωρεί, επειδή έχω κάνει αμαρτία που τα κυοφόρησα και στη συνέχεια τα γέννησα με πόνους, αντί να μου δώσει θάρρος και δύναμη για να τα αναθρέψω;»
Με τη δεδομένη υπογεννητικότητα και τη γήρανση του πληθυσμού ποιο μήνυμα μεταφέρουν αυτές οι ευχές στις γυναίκες που αγωνίζονται με πολλές θυσίες να αποκτήσουν παιδιά και όχι σπάνια υποβάλλονται σε πολλές θεραπείες και χρηματικές δαπάνες για να αποκτήσουν τουλάχιστον ένα; Από μια άποψη ο παρωχημένος και επί το πλείστον ακατανόητος γλωσσικός κώδικας των ευχών προφυλάσσει από παρόμοιες αντιδράσεις, εφόσον οι περισσότερες γυναίκες που γνωρίζουν μόνο τη νεοελληνική δεν καταλαβαίνουν τί ακριβώς ακούνε. Είναι μια μορφή μαγείας και αυτή.
[1] Το μεγαλύτερο τμήμα του Β΄ μέρους του παρόντος άρθρου περιέχεται στον τόμο 168 του περιοδικού ΣΥΝΑΞΗ (Δεκ. Ιαν. Φεβρ. 2023).
[2] Η σχετική ορθόδοξη βιβλιογραφία που προέκυψε από την τελευταία δεκαετία του 20ου αι. και εξής είναι αρκετή, όπως και οι πρωτοβουλίες για σχετικές συναντήσεις ήταν αρκετές. Βλέπε ενδεικτικά Η θέσις τῶν γυναικῶν ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ Ἐκκλησίᾳ καί τά περί χειροτονίας τῶν γυναικῶν. Διορθόδοξον Συνέδριον Ρόδος 30 Οκτ-7 Νοεμ .Επιμέλεια Αρχιμ. Γεννάδιος Λυμούρης, ΤΕΡΤΙΟΣ 1984
[3] Ακόμη και σήμερα 1 στους 4 ανθρώπους στη γη, περίπου 2 δισεκατομμύρια δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό νερό HTTPs://data.unicef.org/resources/jmp-report-2023/ προσπελάστηκε 21/10/2023
[4] 4 Period Rituals Around the World That Celebrate Menstruation. At the same time with the isolation in India there is the festival of Ambulach, observed mainly at the Kamkhya temple in Assam, which is a celebration of Mother Earth, menstruating herself. List of 4 rituals: 1. “Apachi sunrise ceremony” (Arizona, Mexico). 2. Ojibwae Lodge – “Moon Ceremony” (America- Mid West)). 3 “Ulithi Women’s” (South Pacific), “Hupa Women’s Flower Dance” (South California). https://www.youthkiawaaz.com/2021/01/period-rituals-around-the-world retrieved 5/10/2023
[5] ttps://nypost.com/2018/07/10/american-girls-shockingly-unprepared-for-their-first-period retrieved October 9, 2023
[6] https://www.actionaid.org.uk/our-work/period-poverty/chhaupadi-and-menstruation-taboos retrieved October 9, 2023
[7] https://pha.berkeley.edu/2018/06/05/menstruation-stigma-must-stop-period/ retrieved October, 9th, 2023
[8] https://www.unicef.org/mena/stories/making-period-stigma-history https://news.un.org/en/story/2019/03/1034131https://www.ohchr.org/en/news/2019/03/international-womens-day-8-march-2019 retrieved October, 9th, 2023.
[9] Η λέξη παράγεται από τη λατινική «mens-is» που σημαίνει σελήνη και αργότερα μήνας, όπως και η αρχαία ελληνική λέξη «η μήνη» για τη σελήνη (πβ μηνίσκος), από την οποία προήλθε με σημασιολογική εξέλιξη «ο μην-μηνός» (ο μήνας), επειδή ο κύκλος της σελήνης έχει μια συγκεκριμένη χρονική διάρκεια 29 ημερών, που συμπίπτει και με τον βιολογικό κύκλο των γυναικών. Η ελληνική λέξη «σελήνη» (< σέλας, ἥλιος) σημαίνει φως όπως και η λατινική «luna» (<lux-cis). Και οι δύο αναφέρονται σε θεότητες που ταυτίζονται με το φεγγάρι (και αυτή η λέξη σημαίνει φως < φέγγος) Η ταύτιση αυτή στον αρχαιοελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο οδηγούσε στη δοξασία ότι οι γυναίκες με έμμηνο ρύση με thn επίδραση της σελήνης σεληνιάζονται, δηλαδή χάνουν τη συναισθηματική και ψυχική ισορροπία τους (πβ lunatic=τρελός , παλαβός).
[10] Π.χ. Αγγλικά: «time of the month» (η ώρα του μήνα), «period» (περίοδος), «female troubles» (γυναικείες ταραχές), «Aunt Flo» (η θεία Φλό), «on the rag» (πάνω στο χαλί). Γερμανικά: «Erdbeerwoche» (η εβδομάδα της φράουλας), «Rote Tante «(η κόκκινη θεία), «Rote Welle» (το κόκκινο κύμα). Γαλλικά: «La règle»( ο κανόνας), «Les petits lutins rouges» (τα μικρά κόκκινα εξωτικά), «la semaine Ketchup» (η εβδομάδα Ketchup), «c’est la saison des fraises» (η εποχή της φράουλας). Ιταλικά:«Le mie cose» (έχω τα πράγματά μου – πβ ελλ. έχω τα ρούχα μου), «sono indisposta» (είμαι αδιάθετη), «sono arrivati i parent/la zia/gli ospiti» (έφτασαν οι συγγενείς/η θεία/οι επισκέπτες). Κινεζικά: «η κακή τύχη», «το πράγμα έρχεται», «η γηραιά θεία», «ο παλιός φίλος», «αδιάθετη». Iαπωνικά: «ο καλεσμένος», «τα πράγματα του μήνα», «η ημέρα του κοριτσιού», «μια φορά τον μήνα». Ισπανικά: «La regla» (ο κανόνας), «estoy indispuesta» είμαι αδιάθετη, «cosas de niñas/chicas» (κοριτσίστικα πράγματα).https://helloclue.com/articles/culture/top-euphemisms-for-period-by-language. Retrieved October 20th, 2023.
[11] Βλέπε Δημητρίου Κ. Πασάκου, «Καθαρό και ακάθαρτο στην Καινή Διαθήκη. Συνέπειες για την εκκλησιαστική και ποιμαντική πράξη», Ιερά Μητρόπολη Δημητριάδος, Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, «Φύλο και Θρησκεία», Χειμερινό πρόγραμμα 2002-2003 σελ. 356 και εξής.
[12] Jewish Women’s Archive Menstruation in the Bible by Eve Levavi Feinstein. Last updated June 23, 2021 https://jwa.org/encyclopedia/article/menstruation-in-the-bible#pid-13357. Retrieved October, 20th 2023
[13] Η ορολογία προέρχεται από τη μετάφραση των Εβδομήκοντα.
[14] Βλέπε τεκμηριωμένη προσέγγιση του ζητήματος στη διδακτορική διατριβή του Αθανασίου Ντάνου, Κανονικές προϋποθέσεις προσελεύσεως των πιστών στο μυστήριο της Θείας Μεταλήψεως, Αθήνα 2020 σελ. 119 και εξής /https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/2898039/file.pdf. προσπελάστηκε 24 Οκτωβρίου 2023.
[15] Ντάνου, Κανονικές σελ.156.
[16] Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τὴν πρὸς Ἑβραίους 17, 4, PG τόμ. 63, στ. 131.
[17] Λειτουργία Ιερού Χρυσοστόμου, ευχή θείας μεταλήψεως
[18] Βλέπε περισσότερα Δήμητρας Κούκουρα, Η θέση της γυναίκας στην Ορθόδοξη Εκκλησία και τη Θεολογία, Θεσσαλονίκη 2001 και σχετική βιβλιογραφία http://www.fylopedia.uoa.gr/index.php/ προσπελάστηκε 25 Οκτωβρίου, 2023.
[19] Βλέπε περισσότερα: Alkiviadis C. Calivas, Aspects of Orthodox Worship (Holy Cross Orthodox Press, Brookline, MA (2003) p. 138—151.
[20] Although the Supreme Court of Nepal banned chhaupadi in 2005, and in 2010 the National Plan of Action against Gender-Based Violence in Nepal recognized it as a harmful practice and a form of violence against women, the practice continues, fueled by myths and ignorance. https://www.unwomen.org/en/news/stories/2017/4/feature-abolishing-chhaupadi-breaking-the-stigma-of-menstruation-in-rural-nepal. Retrieved October, 20th, 2023
[21] Η συμμετοχή των γυναικών στα κοινά άρχισε να συζητείται στη Βουλή το 1921, προκαλώντας βίαιες αντιδράσεις. Επέστρεψε το 1924 και στις 5 Φεβρουαρίου 1930 αναγνωρίστηκε το δικαίωμα (μόνο) του εκλέγειν για τις Ελληνίδες. Ο νόμος κατοχυρώθηκε στις 28 Μαΐου 1952. Στις 20 Μαρτίου του 1928, ένα άρθρο στην εφημερίδα «Νέα Ημέρα» το οποίο παραθέτει και ο Δημήτρης Καμπουράκης στο βιβλίο του «Μια σταγόνα ιστορία» είναι αποκαλυπτικό: «…Ορισμένα τινά Ελληνικά θήλεα ζητούν να δοθή ψήφος εις τας γυναίκας. Σχετικώς με το ίδιον τούτο θέμα διαπρεπέστατος επιστήμων είχεν άλλοτε αναπτύξει από του βήματος της Βουλής το επιστημονικώς πασίγνωστον, άλλως τε, γεγονός ότι παν θήλυ διατελεί εις ανισόρροπον και έξαλλον πνευματικήν κατάστασιν ωρισμένας ημέρας εκάστου μηνός… Νεώτεραι και ακριβέστεραι έρευναι καταδείκνυσιν ότι ου μόνον ωρισμένας ημέρας, αλλά δι’ όλου του μηνός τελούσιν άπαντα τα θήλεα εις πνευματικήν και συναισθηματικήν ανισορροπίαν, τινά δε μετρίαν, τα πλείστα δε σφοδροτάτην και ακατάσχετον, άτε και παντοιοτρόπως εκδηλουμένων και κλιμακουμένων συν τω χρόνω… Επειδή εν τούτοις αι ημέραι αύται, δεν συμπίπτουν ως προς όλα τα θήλεα, είναι αδύνατον να ευρεθή ημέρα πνευματικής ισορροπίας και ψυχικής γαλήνης όλων των θηλέων, ώστε την ευτυχή εκείνην ημέραν να ορίζονται αι εκάστοτε εκλογαί. Η γυναικεία συνεπώς ψήφος είναι πράγμα επικίνδυνον, άρα αποκρουστέον». https://www.iefimerida.gr”>iefimerida.gr Ὀταν οι οπισθοδρομικοί Έλληνες θεωρούσαν «αποκρουστικά» τα εκλογικά δικαιώματα του «ωραίου φύλου», προσπελάστηκε 27 Οκτωβρίου 2023. Ευχαριστώ τον Σεβ. Μητρπολίτη Αχαϊας κ. Αθανάσιο για την υπόδειξη της παραπομπής.
Βλέπε ανωτέρω υποσημείωση 8. Επίσης πβ. «Κύριε, ἐλέησόν μου τὸν υἱόν, ὅτι σεληνιάζεται καὶ κακῶς πάσχει· Μτ 17:14. ( με την έννοια της επιληψίας)
[22]http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/prayers/eyxh_ekklhsiasmoy_translation.htm http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/prayers/eyxh_lexwidos_translation.htm
[23] Διορθόδοξο Ευρωπαϊκό Συνέδριο στην Ιερά Μητρόπολη Θηβών και Λεβαδείας (1994), με θέμα «Η Ορθόδοξη Γυναίκα στην Ενωμένη Ευρώπη