Στην κορυφή του λόφου του Χριστού, στο ψηλότερο σημείο της Πριγκήπου, ορθώνεται εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα ένας ξύλινος γίγαντας 20.000 τετραγωνικών μέτρων. Το Ελληνορθόδοξο Ορφανοτροφείο της Πριγκήπου — το μεγαλύτερο ξύλινο κτίριο της Ευρώπης και ένα από τα μεγαλύτερα στον κόσμο — δεν είναι απλώς ένα ιστορικό μνημείο της Κωνσταντινούπολης. Είναι ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της μνήμης της Ρωμιοσύνης.
Σήμερα, το ιστορικό αυτό κτίριο εισέρχεται σε μια νέα εποχή. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ανακοίνωσε ότι το Πατριαρχείο αποφάσισε τη μετατροπή του σε ξενοδοχειακή μονάδα, σε μια προσπάθεια να διασωθεί πριν καταρρεύσει οριστικά.
«Μοιραζόμαστε ένα κοινό ενδιαφέρον, μια αγάπη, μια στοργή για αυτό το επιβλητικό κτήριο του ορφανοτροφείου μας που κράτησε μέσα στην αγκαλιά του τόσα ορφανά παιδιά της ομογένειας επί πολλές δεκαετίες», ανέφερε ο Πατριάρχης μιλώντας στους κατοίκους των Πριγκηποννήσων.
Το κτίριο σχεδιάστηκε το 1898 από τον διάσημο γαλλο-οθωμανό αρχιτέκτονα Αλεξάντρ Βαλόρι, κατ’ εντολή της εταιρείας του θρυλικού Orient Express. Προοριζόταν να λειτουργήσει ως πολυτελές ξενοδοχείο και καζίνο για τους εύπορους ταξιδιώτες της Ευρώπης που επισκέπτονταν τα Πριγκηπόννησα. Το σχέδιο όμως δεν υλοποιήθηκε ποτέ, καθώς ο σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β΄ δεν ενέκρινε τη λειτουργία καζίνο.
Λίγα χρόνια αργότερα, το οικοδόμημα απέκτησε έναν εντελώς διαφορετικό προορισμό. Η μεγάλη ευεργέτιδα της Ρωμιοσύνης, Ελένη Ζαρίφη, αγόρασε το κτίριο και το δώρισε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για να μετατραπεί σε ορφανοτροφείο της ελληνικής κοινότητας της Πόλης.
«Μακαρίζομεν την αείμνηστη Ελένη Ζαρίφη η οποία το αγόρασε και το προσέφερε στην Εκκλησία για να γίνει ορφανοτροφείο», υπογράμμισε ο Πατριάρχης, τιμώντας παράλληλα «τους διευθυντάς και τους δασκάλους που προστάτευσαν και μόρφωσαν τα παιδιά της ομογενείας στον λόφο του Χριστού».
Από το 1903 έως το 1964, χιλιάδες παιδιά της Ομογένειας πέρασαν από τις αίθουσες και τους κοιτώνες του Ορφανοτροφείου. Για πολλές δεκαετίες υπήρξε ένα ασφαλές καταφύγιο για ορφανά παιδιά της Ρωμιοσύνης, ένα κέντρο παιδείας και κοινωνικής προστασίας που συνδέθηκε βαθιά με τη ζωή της ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης.
Ο ίδιος ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος διατηρεί προσωπικές μνήμες από το ίδρυμα, από τα χρόνια που φοιτούσε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης.
«Ανεβαίναμε στο ορφανοτροφείο, κάναμε παρέα με τα ορφανά παιδιά, παίζαμε μαζί τους μπάλα και έχω γλυκές αναμνήσεις από εκείνα τα όμορφα χρόνια», θυμήθηκε συγκινημένος.
Η πορεία του Ορφανοτροφείου ακολούθησε τελικά τη μοίρα της ίδιας της Ομογένειας. Το 1964, μέσα στο κλίμα έντασης που επικρατούσε στις ελληνοτουρκικές σχέσεις λόγω του Κυπριακού και των διώξεων κατά των Ελλήνων της Πόλης, οι τουρκικές αρχές έκλεισαν βίαια το ίδρυμα. Τα παιδιά απομακρύνθηκαν και το τεράστιο ξύλινο κτίριο εγκαταλείφθηκε στη φθορά του χρόνου.
Για δεκαετίες, το Ορφανοτροφείο παρέμενε έρημο. Η υγρασία, οι καταιγίδες, οι πυρκαγιές και η πλήρης απουσία συντήρησης προκάλεσαν σοβαρές καταστροφές στο εσωτερικό και στις στέγες του κτιρίου, με ειδικούς να προειδοποιούν κατά καιρούς ακόμη και για κίνδυνο ολοκληρωτικής κατάρρευσης.
Το 1997 η τουρκική πολιτεία κατέσχεσε το ακίνητο, οδηγώντας το Οικουμενικό Πατριαρχείο σε έναν μακρόχρονο νομικό αγώνα. Η υπόθεση κατέληξε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο το 2008 δικαίωσε το Πατριαρχείο, ανοίγοντας τον δρόμο για την επιστροφή του κτιρίου στη φυσική του ιδιοκτησία.
Ωστόσο, η αποκατάσταση του μνημείου απαιτούσε τεράστιους οικονομικούς πόρους. Όπως αποκάλυψε ο Πατριάρχης, το Φανάρι προσπάθησε επί χρόνια να συγκεντρώσει χρηματοδότηση ώστε το Ορφανοτροφείο να μετατραπεί «σε δύο διεθνή κέντρα. Ένα για τον διαθρησκειακό διάλογο και ένα για τις οικολογικές μελέτες και έρευνες».
Καθοριστικό ρόλο στις προσπάθειες αυτές διαδραμάτισε ο Άρχων Παντελεήμων Βίγκας, ο οποίος, όπως ανέφερε ο Πατριάρχης, κινητοποίησε την Europa Nostra, Τούρκους επιστήμονες και πανεπιστημιακούς για τη διάσωση του κτιρίου.
Παρά τις προσπάθειες όμως, η χρηματοδότηση δεν εξασφαλίστηκε ποτέ.
«Όλες αυτές οι προσπάθειές μας απέτυχαν», παραδέχθηκε ο Πατριάρχης, εξηγώντας ότι η απόφαση της μετατροπής σε ξενοδοχείο «δεν ήταν μία εύκολη απόφαση κυρίως από συναισθηματικής απόψεως, όμως ήταν μία επιβεβλημένη απόφαση προτού το κτίριο γίνει ένα με τη γη, προτού ισοπεδωθεί».
Το έργο αναλαμβάνει τουρκική εταιρεία σε συνεργασία με ελληνική εταιρεία — μια συνεργασία που ο ίδιος χαρακτήρισε «πολύ συμβολική», σημειώνοντας ότι το Ορφανοτροφείο μπορεί να εξελιχθεί «σε σύμβολο ενότητος, συνεργασίας και φιλίας μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας».
Για πολλούς Ρωμιούς της Πόλης, η απόφαση προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα. Το Ορφανοτροφείο υπήρξε επί δεκαετίες ένα από τα πιο εμβληματικά σημεία αναφοράς της Ομογένειας. Ωστόσο, μπροστά στον κίνδυνο της οριστικής κατάρρευσης, αρκετοί θεωρούν πως η διάσωσή του — ακόμη και μέσα από μια νέα χρήση — αποτελεί ίσως την τελευταία ευκαιρία να παραμείνει ζωντανό ένα κομμάτι της ιστορικής παρουσίας του Ελληνισμού στην Κωνσταντινούπολη.
