Το 1461 έπεσε η Τραπεζούντα, η τελευταία ελεύθερη πόλη της Ρωμανίας. Ο Μυστράς είχε ήδη παραδοθεί το 1460 και η Αθήνα το 1458. Το 1453 κατακτήθηκε η Πόλη των πόλεων και οι Τούρκοι μετέτρεψαν την Αγία Σοφία -τη μεγαλύτερη και λαμπρότερη Εκκλησία όλης της Χριστιανοσύνης- σε Τζαμί. Ο Ελληνισμός -πλην των Ιονίων Νήσων- εισήλθε ολοκληρωτικά στους σκοτεινούς αιώνες της ιστορίας του και, για πρώτη φορά, κινδύνευσε να εξαφανιστεί αντιμέτωπος με μια μεθοδική πολιτική εξισλαμισμών, εποικισμών από διάφορα τουρκικά φύλα και σφαγών. Ταυτόχρονα, το παιδομάζωμα (devsirme) μετέτρεπε τους γιους των Ελλήνων σε φανατικούς μουσουλμάνους υπηρέτες του Σουλτάνου, οι οποίοι δεν δίσταζαν να στραφούν με ιδιαίτερο μένος εναντίον του Γένους τους, εξ ου και η σημασία που έχει η λέξη «γενίτσαρος» στην ελληνική γλώσσα. Η πληθυσμιακή συρρίκνωση του Ελληνισμού που ήδη είχε μεταβάλει τον εθνολογικό χαρακτήρα της Μικράς Ασίας άρχισε να έχει τα ίδια αποτελέσματα και στα Βαλκάνια.

Οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί, καθώς αυτός ήταν ο κύριος μη μουσουλμανικός πληθυσμός, υπόκειντο σε ένα σκληρό σύστημα διακρίσεων σε όλα τα επίπεδα της ζωής τους το οποίο αποσκοπούσε να τους πείσει ότι από τη γέννησή τους ήταν κατώτεροι από τους Τούρκους και φύσει υποταγμένοι στη θέλησή τους. Οι ραγιάδες αποτελούσαν αντικείμενο εξαντλητικής οικονομικής εκμετάλλευσης και η αξία της ζωής τους ουσιαστικά συνδεόταν με την ικανότητά τους να πληρώνουν φόρους. Δεν είχαν κανενός είδους ασφάλεια. Ούτε η περιουσία ούτε η τιμή ούτε η οικογένεια ούτε καν η ζωή τους δεν τους ανήκε,αφού ανά πάσα στιγμή ήταν έρμαια στις διαθέσεις όχι μόνο των Τούρκων πασάδων αλλά και του πιο φτωχού Τούρκου. Η μαρτυρία τους στα δικαστήρια δεν είχε καμία αξία, αν έστω και ένας μουσουλμάνος κατέθετε κάτι αντίθετο με αυτήν. Δεν είχαν δικαίωμα κατοχής γης και, φυσικά, πλήρωναν ειδικό φόρο μόνο και μόνο γιατί ήταν Ορθόδοξοι Χριστιανοί.Αυτό είναι το Ισλάμ, όπως το γνώρισε ο Ελληνισμός από τους Τούρκους.

Από αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα υπήρχαν δύο τρόποι για να ξεφύγουν. Ο ένας να απομακρυνθούν από τα κέντρα ισχύος των Τούρκων, δηλαδή να κατοικήσουν σε περιοχές όσο το δυνατόν πιο απομακρυσμένες και δύσκολα προσβάσιμες -και άρα φτωχές. Ο άλλος ήταν να αλλάξουν πίστη. Πολλές φορές αυτός ήταν και ο μόνος τρόπος για κάποιον μη μουσουλμάνο να σώσει τη ζωή του. Όταν ένας Ορθόδοξος Χριστιανόςγινόταν μουσουλμάνος, τότε αμέσως άλλαζε η κοινωνική του τάξη και η εθνική του αναφορά.Γινόταν μέλος της τάξης των κυρίαρχων, γινόταν Τούρκος και, ταυτοχρόνως, ένα παράδειγμα για το πόσο καλά εξαργυρωνόταν η αλλαγή θρησκείας.Όλα εκείνα που τον στοίχειωναν και τον καταδίκαζαν σε ένα ατελείωτο μαρτύριο τελείωναν. Από τη στιγμή, όμως, που θα γινόταν μουσουλμάνος δεν είχε δικαίωμα επιστροφής στην πατρογονική του πίστη. Εάν άλλαζε γνώμη και επιθυμούσε να επιστρέψει στην Ορθοδοξία, τότε η ποινή ήταν ο θάνατος.

Αυτό είναι το ιστορικό πλαίσιο που γέννησε τους Νεομάρτυρες, δηλαδή τους Ορθοδόξους Χριστιανούς που αρνήθηκαν να γίνουν μουσουλμάνοι ή που, αφού έγιναν μουσουλμάνοι, αποφάσισαν να επιστρέψουν στην πίστη των πατέρων τους. Η αξία της θυσίας των Νεομαρτύρων ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τους υπόδουλους ελληνικούς πληθυσμούς, αλλά δεν πρέπει να κρύβει το γεγονός ότι ο αριθμός όσων εξισλαμίστηκαν και εκτουρκίστηκαν εκείνους τους σκοτεινούς αιώνες ήταν πολύ μεγάλος.

Όπως τιμούμε τους Νεομάρτυρες ανάβοντας ένα κερί στη μνήμη τους, έτσι πρέπει να τιμούμε και τους προπάτορές μας οι οποίοι διατήρησαν την ταυτότητά τουςαντιμέτωποι με ένα καθεστώς που στόχευε ακριβώς στον εξισλαμισμό και τον εκτουρκισμό τους. Η δική τους καθημερινή θυσία και η απόφασή τους να υπομένουν τη ζοφερή πραγματικότητα της τουρκοκρατίας πιστεύοντας στην Ανάσταση του Γένους («η Ρωμανία κι αν πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο») είναι εκείνα που διέσωσαν τον ελληνισμό.

Όμως, αυτή η απόφασή τους, την οποία έπρεπε να επιβεβαιώνουν κάθε μέρα, σε ποια θεμέλια στηριζόταν; Τι ήταν αυτό που τους ενέπνευσε;

Αναμφισβήτητα, ήταν η Ορθοδοξία και με αυτή τη λέξη εννοούμε τα εξής:

1. Το διοικητικό συνοδικό σύστημα της Εκκλησίας. Ο Πατριάρχης, οι Μητροπολίτες, οι Επίσκοποι και οι Ιερείς ήταν αυτοί που διέσωσαν την πίστη και τον πολιτισμό, οργάνωσαν τους Ορθοδόξους και κράτησαν ζωντανή τη γλώσσα διαφυλάσσοντας την ιδιοπροσωπία και την ταυτότητα των ελληνικών πληθυσμών. Η αδιάσπαστη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας είναι εκείνο που πιστοποιεί την αδιάσπαστη συνέχειατου ελληνισμού. Ακόμα, όμως και στις περιπτώσεις που χάθηκε η γλώσσα, όταν η «διοικούσα Εκκλησία» ήταν παρούσα, δεν χάθηκε η εθνική ταυτότητα.Όπου, όμως, χάθηκε η πίστη, χάθηκε και η εθνική ταυτότητα (π.χ.Τουρκοκρητικοί, Βαλαάδες κλπ).

Τα ιερά άμφια και η χρυσοποίκιλτη μίτρα των Αρχιερέων -αυτά που σήμερα ορισμένοι κατηγορούν ως «προκλητική πολυτέλεια»- έδινε το μήνυμα στους υπόδουλους ότι δεν ήταν πάντα υπόδουλοι αλλά κληρονόμοι της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.Την ίδια στιγμή, η καθημερινή αμφίεση του Ιερού Κλήρου ήταν το μαύρο ράσο, μια έμμεση υπενθύμιση του θρήνου για την Άλωση. Για όποιον θέλει να εντρυφήσει στην σημασία του διοικητικού συστήματος της Εκκλησίας για την επιβίωση του ελληνισμού, ας μελετήσει το μνημειώδες έργο του Σ. Βρυώνη «Η παρακμή του μεσαιωνικού ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η διαδικασία εξισλαμισμού 11ος – 15ος αιώνας».

2. Τα Μοναστήρια. Η προσφορά του Μοναχισμού ήταν ανεκτίμητη. Τα Μοναστήρια ήταν συγχρόνως θρησκευτικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά κέντρα. Ήταν οι μοναδικές βιβλιοθήκες του Γένους και χάρη σ’ αυτά σώθηκαν ανεκτίμητα κειμήλιαόχι μόνο για την ιστορία του Ελληνισμού αλλά και για τον παγκόσμιο πολιτισμό.Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι τα Μοναστήρια μπορούσαν να κατέχουν γη και έτσι να παρέχουν την υλική βάση συντήρησης όλων των εκπαιδευτικών, φιλανθρωπικών και κοινωνικών δικτύων αλληλοϋποστήριξης των Ελλήνων. Στη Μικρά Ασία π.χ.η πολιτική εκτουρκισμού ως πρώτο βήμα είχε τη διάλυση αυτών των δικτύων με την κατάσχεση της περιουσίας των Μοναστηριών και τη μεταφορά της σε αντίστοιχες τουρκομουσουλμανικές αδελφότητες (τάγματα). Έτσι ταυτοχρόνως οι Τούρκοι πετύχαιναν δύο σκοπούς: τη διάλυση των δικτύων της Εκκλησίας και την άμεση υποκατάστασή τους από τουρκομουσουλμανικές αδελφότητες.

3. Το Άγιον Όρος. Πέραν όσων αναφέρθηκαν ήδη γενικώς για τα Μοναστήρια, η Μοναστική Πολιτεία του Άθω λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της ήταν -και συνεχίζει να είναι- η καρδιά του μοναχισμού για ολόκληρη την Ορθοδοξία παγκοσμίως. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Επίσκοπος του Αγίου Όρους είναι ο εκάστοτε Οικουμενικός Πατριάρχης.

4. Οι Νεομάρτυρες. Πολλοί Νεομάρτυρες δεν ανήκαν ούτε στον Ιερό Κλήρο ούτε στους ισχυρότερους μεταξύ των υπόδουλων, αλλά στον απλό λαό. Σάρκα από τη σάρκα του λαού μαρτυρούν ακριβώς την επιθυμία, το πείσμα, την ξεροκεφαλιά, την εμμονή των εμπόρων, των «καλαμαράδων», των ναυτικών, των βοσκών, των γεωργών, των αγράμματων (που ήξεραν μόνο να κάνουν τον σταυρό τους και να ξεματιάζουν για να φύγει το κακό το μάτι), των γυναικών (που ήξεραν μόνο να δουλεύουν από την ώρα που ξυπνούν μέχρι την ώρα που κοιμούνται) αλλά και παιδιών, να μείνουν Ορθόδοξοι Χριστιανοί.Οι Νεομάρτυρες είναι η άσβεστη φωτιά που καταυγάζει τους σκοτεινούς αιώνες και μας θυμίζει το κόστος της ελευθερίας μας.

Η Επανάσταση του 1821 ήταν μια εθνική επανάσταση αλλά δεν είναι το έτος της γέννησης του ελληνικού έθνους, γιατί το έθνος προϋπήρχε. Η συνειδητοποίηση ότι οι Έλληνες ανήκαν σε μια διακριτή εθνική κοινότητα ανιχνεύεται ήδη στο Χρονικό του Μορέως και, βέβαια, στο έργο του Γεωργίου Γεμιστού («Ἐσμέν Ἓλληνες τό γένος, ὡς ἥ τε φωνή καί ἡ πάτριος παιδεία μαρτυρεῖ»).Ούτε, φυσικά, ήταν η πρώτη προσπάθεια των Ελλήνων να αποκτήσουν ξανά το δικό τους Κράτος. Ήταν, όμως, αυτή που πέτυχε τον στόχο της. Και είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι προϋπόθεση της ελευθερίας, της ασφάλειας και της ευημερίας του ελληνικού έθνους είναι να έχει το δικό του Κράτος. Χωρίς Κράτος θα επιστρέψουμε εκεί που ήμασταν πριν το 1830.

Η Επανάσταση του 1821 ήταν και μια φιλελεύθερη, προοδευτική επανάσταση. Ήταν ένα ευρωπαϊκό γεγονός το οποίο ενέπνευσε ένα ισχυρό φιλελληνικό κίνημα μεταξύ όλων των ευρωπαϊκών ρευμάτων σκέψης. Γύρω από το αίτημα των Ελλήνων για ελευθερία διαμορφώθηκε και εκφράσθηκε ένα «ευρωπαϊκό δημόσιο αίσθημα», στοιχείο κρίσιμο για την ίδια την ταυτότητα της Ευρώπης. Ο BenjaminConstant το 1825 περιέγραψε τους Έλληνες ως «τον λαό ο οποίος βρίσκεται στην πύλη της Ευρώπης και υψώνει στην Ασία έναν πολιτικό και θρησκευτικό προμαχώνα» και διακήρυξε ότι «το συμφέρον μας, το καθήκον μας έναντι του Θεού και των ανθρώπων, έναντι της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, μας επιβάλλει να μην αφήσουμε τον λαό αυτό να χαθεί».

Η Επανάσταση του 1821 έγινε από Ορθόδοξους Χριστιανούς, αλλά δεν ήταν ένας θρησκευτικός πόλεμος, όπως αποδεικνύουν δύο γεγονότα.

Πρώτον, ότι δεν επαναστάτησαν όλοι οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί των Βαλκανίων, αλλά μόνο όσοι ένιωθαν  Έλληνες. Δεύτερον, ότι η απειλή των Τούρκων για γενική σφαγή δεν αφορούσε όλους τους Ορθοδόξους Χριστιανούς, αλλά μόνο τους Γραικούς. Αξίζει να θυμόμαστε ότι αυτή η απειλή δεν έγινε αμέσως πράξη, γιατί ένας μουσουλμάνος, ο τότε Σεϊχουλισλάμης Χατζή Χαλίλ, αρνήθηκε να υπογράψει τον φετβά που θα επέτρεπε στον Σουλτάνο να κηρύξει τη γενική σφαγή και αναζήτησε τον Γρηγόριο Ε’ για να βεβαιωθεί για την ενοχή ή την αθωότητα των Γραικών. Ο Χατζή Χαλίλ δεν το έπραξε αυτό ούτε από φιλελληνισμό ούτε από φιλοχριστιανισμό. Δεν ήταν ένας προδότης της πατρίδας του, αλλά ένας άνθρωπος του Θεού που αγαπούσε και υπηρετούσε το Κράτος του αλλά, συγχρόνως, ήθελε να είναι δίκαιος και οι πράξεις του σύμφωνες με την πίστη του. Ως βαθύς μελετητής του Ισλάμ, ως ένας πιστός μουσουλμάνος, δεν ήθελε να λάβει καμία απόφαση που να καταδίκαζε αθώους ανθρώπους. Αυτή την προσήλωσή του στις αρχές του Ισλάμ την πλήρωσε με τη ζωή του. Αλλά και ο Γρηγόριος Ε’ πλήρωσε με τη ζωή του την απόφασή του να μείνει στην Πόλη και να θυσιασθεί για να αποσοβήσει τη γενική σφαγή (γενοκτονία, όπως θα λέγαμε σήμερα) του Ελληνισμού.

Η Επανάσταση του 1821 επηρέασε καταλυτικά την Οθωμανική Αυτοκρατορία αποτελώντας το κρίσιμο στοιχείο, τον επιταχυντή της τελευταίας προσπάθειας των Οθωμανών για τη διάσωσή της μέσω μεταρρυθμίσεων που καταργούσαν τις διακρίσεις εις βάρος των Χριστιανών. Η Επανάσταση του 1821 ενέπνευσε όλους τους βαλκανικούς λαούς, οι οποίοι ακολούθησαν τον δρόμο που άνοιξαν οι Έλληνες διεκδικώντας την ανεξαρτησία τους.

Στην επέτειο των 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση, η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων μαζί με την Αποστολική Διακονία, ως ελάχιστη ένδειξη τιμής προς τους προπάτορές μας αλλά και διάσωσης της ιστορικής μνήμης, προχωρούν στην έκδοση του ανά χείρας τόμου για τους Νεομάρτυρες του Γένους μας.

*Το κείμενο αυτό δημοσιεύεται στην έκδοση της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος «Οι Νεομάρτυρες του Γένους».

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΛΑΝΤΖΗΣ

Ο κ. Γιώργος Καλαντζής, είναι Γενικός Γραμματέας Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων

Ετικέτες: