Πέμπτη 26 Μαΐου 2022 | 11:48

Ο ΤΙΜΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ: Ιερό και πολιτικό σύμβολο των Βυζαντινών

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

Θεόδωρος Ξ. Γιάγκου
Θεόδωρος Ξ. Γιάγκου
O καθηγητής κ. Θεόδωρος Γιάγκου διδάσκει Κανονικό Δίκαιο στο Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. της οποίας διετέλεσε Κοσμήτωρ

Του ιδίου συγγραφέα:


[1]. Για τον χαρακτηρισμό της αγίας Μάρθας ως «μεγάλη», βλ. La Vie ancienne de S. Syméon Stylite le Jeune (521-592). Tome II, Traduction et Commentaire vie grecque de Sainte Marthe mère de S. Syméon, εκδ. P. Van den Ven, [Subsidia hagiographica, 32], (στο εξής Βίος Μάρθας), Βρυξέλλες 1970, σ. 264, 274, 288. Βλ. και La Vie ancienne de S. Syméon Stylite le Jeune (521-592), Tome Ier, introduction et texte grec, εκδ. P. Van den Ven [Subsidia hagiographica, 32], (στο εξής Βίος Συμεών), Βρυξέλλες 1962, σ. 61.  

[2]. Βίος Μάρθας, σ. 262-263. Βλ. και σ. 288, 289.

[3]. Όπ.π., σ. 288.

[4]. Όπ.π., σ. 262.

[5]. Όπ.π., σ. 276: «… πάντες γάρ ως μητέρα πνευματικήν ποικιλοτρόπως αυτούς ευεργετούσαν απολαμβανόμενοι ούτως αυτήν (την Μάρθαν) ανεκαλούντο». Στην  πραγματικότητα η Μάρθα ανήκε σε μια χορεία αγίων γυναικών που ετύγχαναν στον χώρο του μοναχισμού εξιδιασμένου σεβασμού, π.χ. η Ευπραξία, Μελάνη Ρωμαία, η Μακρίνα, η Ολυμπιάδα κ.άλ.

[6]. Όπ.π., σ. 264.

[7]. Βίος Συμεών, σ. 93.

[8]. Βλ. Γρηγορίου του Κελλαρίτου, Βίος και πολιτεία του οσίου Λαζάρου Γαλησιώτου, εισαγωγή – μετάφραση Πορφυρίου Προδρομίτη, Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου (Σκήτη) Βεροίας 2019, σ. 29. Ακολουθία Συμεών Στυλίτη (1 Σεπτ.) γ’ τροπ. στιχ. εσπερινού, β’ τροπ. 6ης ωδής, δ’ τροπ. 8ης ωδής. Πρβλ. Βίος Μάρθας, σ. 264, 269, όπου αναφέρεται ότι ο Συμεών συσταυρώθηκε, δια της αθλήσεως επί του στύλου, με τον Χριστό. 

[9]. Βίος Μάρθας, σ. 297.

[10]. Όπ.π., σ. 303.

[11]. Όπ.π., σ. 282-283, 288.

[12]. Όπ.π., σ. 288, 289, 290-291, 293, 295. Τα θαύματα της αγίας καταγράφονται στον Βίο (βλ. όπ.π, σ. 283 εξ.) για να προβληθεί η αγιότητά της.

[13]. Όπ.π., σ. 291 εξ.

[14]. Όπ.π., σ. 303 κ. άλ.

[15]. Όπ.π., σ. 309.

[16].  Όπ.π., σ. 310. Βλ. και σ. 308-309: «… μετεκαλέσατο παραχρημα χρυσοχόον˙ και ποιήσας σταυρόν χρυσουν και εγκλείσας εν μέσω αυτού μερίδα του τιμίου και ζωοποιού σταυρού και βάλων αυτόν εν θηκαρίω δέδωκε τω πρεσβυτέρω Αντωνίω μετά των αντιγράφων …». Ο ομφαλός είναι αυτός που σχηματίζει τον σταυρό και επομένως αυτός που διαμορφώνει τον χαρακτήρα του ιερού. Είναι η χαρακτηριστική η θέση του κανονολόγου της Θεσσαλονίκης Ματθαίου Βλάσταρη: «Τον του σταυρού τύπον εκ δυο ξύλων συνάπτοντες, ηνίκα τις ημίν των απίστων εγκαλέσαιεν, ως ξύλον προσκυνούσι, δυνάμεθα τα δυο ξύλα χωρίσαντες, και τον τύπον του σταυρού διαλύσαντες, ταύτα νομίζει αργά ξύλα, και τον άπιστον επιστομίζειν, ότι ου το ξύλον, αλλά τον του σταυρού τύπον σεβόμεθα» – ΡΠΣ. τ. 6ος, σ. 248.

[17]. Vie de Théodore de Sykéon , I texte grec [Subsidia hagiographica, 48], εκδ. A. – J Fustugiere, Βρυξέλλες 1970, σ. 103.

[18]. The Life of. St. Nicholas of Sion, εκδ. I. Ševčenko και Nansy Ševčenko, Brookline, Mass. 1984, σ. 30.

[19]. Άγιος Νεόφυτος Έγκλειστος, Τυπική Διαθήκη, Συγγράμματα, τ. Β’, εκδ. Ιωάν. Στεφανής, Πάφος 1998, σ. 33.  

[20]. Άγιος Νεόφυτος Έγκλειστος, Πανηγυρική Α΄, Λόγος 23, Συγγράμματα, τ. Γ’, εκδ. Θ. Ξ. Γιάγκου, Πάφος 1999, σ. 427.Αντίστοιχη αφιέρωση στη Σιών, χαρακτηριζόμενη ως Αγία ή Νέα βλ. στον Βίο του αγίου Νικολάου της Σιών (μνήμη 10 Δεκ.). Βλ. και Πανηγυρική Α’, Λόγος 26, όπ.π., σ. 457, 458, 462, 463 κ. άλ. Πρβλ. και την περίπτωση της Αγιάσου στη Μυτιλήνη (=Αγία Σιών).

[21]. Βίος Μάρθας, σ. 311-312.

[22]. Όπ.π., σ. 297, 299, 307, 309, 309 και 311.

[23]. Όπ. π., σ. 311.

[24]. Βίος Συμεών, σ. 80-81. Βλ. και σ. 122, 128, 220.

[25]. Das Taktikon des Nikon von Schwarzen Berge: Griechischer Text and Kirchen – Slavische Ubersetzung des 14. Jahrhunterts, Chr. Hannick (εκδ.), Wiener – Freiburg I, Br. 2014, σ. 898 – 906. Βλ. και Θ. Ξ. Γιάγκου, Νίκων ο Μαυρορείτης. Βίος – συγγραφικό έργο – κανονική διδασκαλία, Θεσσαλονίκη 1991, σ. 128. Βλ. και W. Z. Djobadze, Materials for the study of Georgian monasteries in the western environs of Antioch on the Orontes [CSCO, 372, Subsidia 48], Louvain 1976.

[26]. http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/agiologion/agia_isapostolos_nina_fwtistria_gewrgias.htm

[27]. Autres manuscripts originaires de Chypre, REB 15 (1957) 132. Βλ. και Β. Εγγλεζάκης (αρχιμ. Παύλος), Είκοσι μελέται διά την Εκκλησίαν της Κύπρου (4ος έως 20ός αι.), Αθήνα 1996, σ. 151-152.

[28]. Βλ. Χριστίνα Κάκκουρα, Ο αρχιεπίσκοπος Κωνσταντίας Αρκάδιος, συντάκτης της Ομιλίας εις τον άγιον Γεώργιον (BHG 684), Κυπριακή Αγιολογία. Πρακτικά Β’ Διεθνούς Συνεδρίου. Από τον άγιο Επιφάνιο στον άγιο Νεόφυτο τον Έγκλειστο (4ος -12ος αι.), Παραλίμνι 13-15 Φεβρουαρίου 2014, επιμ. Θ. Γιάγκου, Χριστίνα Κάκκουρα, Χρ. Χριστοδούλου, Ν. Παπαντωνίου, Αγία Νάπα – Παραλίμνι 2021, σ. 306 – 313.    

[29]. Λεόντιος Επίσκοπος Νεαπόλεως Κύπρου, Βίος του αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος, εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια – λεξιλόγιο, Κυρ. Χατζηϊωάννου, Λευκωσία 1988, σ. 25.

[30]. Claudia Rapp, Cypriot Hagiography in the seventh century, Κυπριακή Αγιολογία, Πρακτικά Α’ Διεθνούς Συνεδρίου (Παραλίμνι 9-12 Φεβρουαρίου 2012), επιμ. Θ. Ξ. Γιάγκου, Πρωτ. Χρυσόστομος Νάσσης, Αγία Νάπα – Παραλίμνι 2015, σ. 397 – 401. 

[31]. Λεόντιος Επίσκοπος Νεαπόλεως Κύπρου, Βίος του αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος, όπ.π., σ. 124. Στον Βίο του Συμεών δεν εντοπίσαμε το παράθεμα περί των τελωνείων, το οποίο αναφέρει ο Σωφρόνιος. Ίσως αυτό μπορεί να εντοπιστεί στους 30 Λόγους του Συμεών, όμως στον Βίο υπάρχουν κάποια χωρία στα οποία καταγράφεται παρόμοια διδασκαλία, βλ. παρ. 50, Βίος Συμεών, σ. 46-47.   

[32]. Βλ. Βίος Συμεών, σ. 36-37 σε σύγκριση με όσα σχετικά αναφέρονται για την τάξη αγρυπνίας του αββά Νείλου, Δ. Τσάμη, Το Γεροντικόν του Σινά, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 457 εξ. O Ιωάννης Μόσχος στο Λειμωνάριον ιστορεί γεγονότα από τα οποία συνάγεται η καλή εικόνα που είχαν οι μοναχοί της ευρύτερης περιοχής για τον άγιο Συμεών. Ένας μάλιστα από αυτούς προερχόταν από τη Ραϊθώ, βλ.PG 873, 2981 – 84. Βλ. και PG 873, 2953 – 56.   

[33]. Βίος Συμέων, σ. 50 εξ., 164 εξ.

[34]. Βίος Συμέων, σ.18, 44, 51.

[35]. Ευσέβιος Καισαρείας, Βίος Μ. Κωνσταντίνου, πρόλογος – εισαγωγή – σχόλια Β. Κατσαρός, μτφρ. Γεώργιος Αποστολίδης, Θεσσαλονίκη 2011, σ. 116-118. 

[36]. La Vie de Saint Cyrille le Phileote moine byzantine (+1110), εισαγωγή, κριτική έκδοση και μετάφραση E. Sargologos [Subsidia hagiographica 39], Βρυξέλλες 1964, σ. 289. Ο Άγιος συνήθιζε «ότε ήσθιε χαιρετίζειν την υπεραγίαν Θεοτόκον και τον τίμιον σταυρόν» λέγοντας στο Απόδειπνο τους αντίστοιχους Χαιρετισμούς.  

[37]. Άγιος Νεόφυτος Έγκλειστος, Πανηγυρική Α΄, Λόγος 8, Συγγράμματα, τ. Γ’, εκδ. Νίκη Παπατριανταφύλλου – Θεοδωρίδη, Πάφος 1999, σ. 203. Βλ. και Λόγος 7, σ. 180: «Σταυρός υψούται και βασιλέων σκήπτρα κραταιοτέρως κρατύνονται».

[38]. Βλ. Αλεξάνδρα Β. Καραγιάννη, Ο σταυρός στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική. Η λειτουργία και το δογματικό του περιεχόμενο, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 66 εξ.  

[39]. Θ. Ξ. Γιάγκου, Αποσπάσματα αγνώστου αγιορειτικού τυπικού στο ανθολόγιο: «Ερμηνείαι των εντολών του Κυρίου», Κανονικολειτουργικά I, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 331. Σε δύο ιεροσολυμίτικα τυπικά της ίδιας εποχής, επισημαίνεται ότι την ημέρα αυτή δεν πρέπει να καταλύεται η νηστεία τρώγοντας οι μοναχοί τυρί και αυγά και ιχθύ (Αγίου Σάβα 312, φ. 20r), ενώ στο Αγίου Σάβα 309 (φ. 23r) υπάρχει η εξής αναφορά: «Πληρωθείσης δε της λειτουργίας, εισερχόμεθα εις την τράπεζαν, τυρόν δε ή ωόν ή ιχθύν ουκ εσθίομεν˙ έλαιον δε συν εψήματι, και πίνομεν οίνον ευχαριστούντες τον Θεόν». Αυτές οι ενδεικτικές διατάξεις δηλώνουν ότι δεν υπάρχει η ίδια αυστηρή νηστεία με εκείνη της Μ. Παρασκευής, όπως δηλώνεται αργότερα στα Τυπικά.  

[40]. PG 59, 649. Βλ. D. Moschos, “A Cross of Light” – The Sing of the Cross amidst Competing Eschatological Views during the 6th and 7th Centuries, Studia Patristica 104, εκδ. Markus Vinzent, Leuven – Paris – Bristol – CT 2021, σ. 115-125.

[41]. Βίος Βασιλείου του νέου. Η αποκάλυψη της Δευτέρας Παρουσίας, πρόλογος Alice – Mary Talbot, εισαγωγή Β. Κατσαρός, μετάφραση – σχόλια. Δημ. Αποστολίδης, Θεσσαλονίκη 2019, σ. 797 εξ. Πρβλ. Αποκ. 21, 1-3 και Αλεξάνδρα Καραγιάννη, όπ.π., σ. 78 εξ.  

[42]. Θ. Ξ. Γιάγκου, Κανόνες και Λατρεία, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 124.

[43]. ΡΠΣ, τ. 4ος, σ. 591. Βλ. και Χρονικήν διδασκαλίαν της μονής των Στουδίων, PG 99, 1696D.

[44]. Είναι χαρακτηριστικό ότι η σύνοδος συνέταξε 100 κανόνες (οι δυο πρώτοι στην χειρόγραφη παράδοση συναποτελούν την εισαγωγή των κανόνων), ακολουθώντας ένα γνώριμο για την εποχή εκείνη γραμματειακό μοτίβο, π.χ. τα 100 γνωστικά κεφάλαια του Διαδόχου Φωτικής και οι 4 εκατοντάδες κεφαλαίων περί αγάπης του Μαξίμου Ομολογητή.   

[45]. PG 89, 196 εξ.  

[46]. Λεόντιος Επίσκοπος Νεαπόλεως Κύπρου, Βίος του αγίου Ιωάννου του Ελεήμονος, όπ.π., σ. 157.

[47]. Κύριλλος Σκυθοπολίτης, Βίος του εν αγίοις πατρός ημών Σάβα, Φιλοκαλία Νηπτικών και Ασκητικών 5, εισαγωγή-κείμενο-μετάφραση-σχόλια Αικατερίνη Γκόλτσου, Θεσσαλονίκη 1987, σ. 268. Πρβλ. A. Dmitrievskij, Opisanie …, τ. I, Κίεβο 1895 (ανατ. 1965), σ. 222-223.

[48]. PG 100, 1125A. Βλ. και PG 99, 185BC.

[49]. Ευάγ. Χρυσός, Η εκκλησιαστική πολιτική του Ιουστινιανού κατά την έριν περί τα τρία κεφάλαια και την Ε’ Οικουμενικήν σύνοδον, Θεσσαλονίκη 1969, σ. 29 εξ. Βλάσ. Φειδάς, Εκκλησιαστική Ιστορία Α΄, Αθήνα 2002, σ. 701.  

[50]. Βίος Συμεών, σ. 176 εξ. Ο Ιωάννης Μόσχος στο Λειμωνάριον αναφέρεται σε στυλίτες μοναχούς της Αντιόχειας, οι οποίοι εκινούντο στον χώρο του μετριοπαθούς μονοφυσιτισμού (οπαδοί του Σεβήρου) καθώς και στις ποιμαντικές ενέργειες αυτοί να κοινωνήσουν με την Εκκλησία, βλ. PG 873, 2876 – 77 και 2884 – 85.  

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS ΓΙΑ ΣΥΝΕΧΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ

ΣΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΥΜΕ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ