Έπειτα από δεκαετίες ακούραστης οικολογικής πρωτοβουλίας και μαρτυρίας, την Τετάρτη στη Νέα Υόρκη, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος θα λάβει το Βραβείο Templeton — μία από τις πιο περίοπτες διακρίσεις του κόσμου για θέματα πίστης και επιστήμης. Πίσω από αυτή την ιστορική αναγνώριση βρίσκεται ο σύμβουλός του σε περιβαλλοντικά θέματα και Αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Θρόνου π. Ιωάννης Χρυσαυγής, ένας από τους αρχιτέκτονες επίσης του επίσημου κοινωνικού κειμένου Υπέρ της του Κόσμου Ζωής (Εκδόσεις Ακρίτα, 2024), μια ορθόδοξη χριστιανική προσέγγιση στα φλέγοντα ζητήματα της σύγχρονης ζωής που εγκρίθηκε από την Ιερά Σύνοδο στο Φανάρι.
ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ: Συζήτηση με τον π. Ιωάννη Χρυσαυγή
Ο π. Ιωάννης Χρυσαυγής (ΙΧ), Αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Θρόνου, είναι Εκτελεστικός Διευθυντής του Οικουμενικού Ινστιτούτου Huffington στη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού Βοστώνης, όπου είναι Καθηγητής Θεολογίας. Επίσης υπηρετεί ως θεολογικός σύμβουλος του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου σε περιβαλλοντικά θέματα. Συγγραφέας πολυάριθμων βιβλίων για τους Πατέρες και σύγχρονα θέματα όπως η κλιματική αλλαγή, οι πιο πρόσφατες εκδόσεις του περιλαμβάνουν Δημιουργία ως Μυστήριο: Θεολογική Προσέγγιση της Οικολογικής Πρό(σ)κλησης (Εκδόσεις Αρμός, 2023) και Διαυγής Πνευματικότητα: Μαθητεύοντας δίπλα στον Βαρσανούφιο και τον Ιωάννη (Εκδόσεις Ακρίτας, Κυκλοφορεί προσεχώς).
BM: Πάτερ Ιωάννη, σας ευχαριστώ που αφιερώσατε λίγο από τον πολύτιμο χρόνο σας να μιλήσετε μαζί μου. Ας αρχίσουμε με μια βασική αλλά καίρια ερώτηση: Τι σχέση έχει η οικολογία με την Ορθοδοξία; Από τη δική σας εμπειρία ως καθηγητή πατρολογίας, ευρέως αναγνωρισμένου για τις επιστημονικές σας συνεισφορές στον τομέα της πατερικής και μοναστικής πνευματικότητας, τι είναι αυτό που σας τράβηξε αρχικά την προσοχή στο θέμα της προστασίας και βιωσιμότητας του περιβάλλοντος;
ΙΧ: Θυμάμαι ότι ταξίδευα από την Οξφόρδη στο Σίδνεϊ μετά την ολοκλήρωση των διδακτορικών μου σπουδών υπό τον αείμνηστο Μητροπολίτη Κάλλιστο (Ware) και αναρωτιόμουν πώς θα μπορούσα να συνδέσω, πόσο μάλλον να ενσωματώσω, την έρευνά μου στα κλασικά κείμενα της πνευματικότητας της ερήμου στην πρώιμη Αίγυπτο και Παλαιστίνη με την εκκοσμικευμένη και φαινομενικά άθρησκη αυστραλιανή κοινωνία. Καθώς το αεροπλάνο πετούσε για αρκετές ώρες πάνω από την απέραντη, απομονωμένη και άδεια αυστραλιανή έρημο, συνειδητοποίησα ότι η απάντηση ενδεχομένως βρισκόταν στην ιστορία της αυστραλιανής ενδοχώρας, δηλαδή στο μυστήριο του ιθαγενούς Dreamtime των αυτοχθόνων (Aborigines) και τις πνευματικές τους πεποιθήσεις σχετικά με τη “μητέρα γη”.
Έτσι, ο πρώτος μου στόχος ήταν να μάθω για την ιστορία αυτού του “νέου κόσμου” της δυτικής ανακάλυψης μέσω της ιστορίας της αρχέγονης γης και των πρώτων της κατοίκων. Και στην επιθυμία μου να κατανοήσω τη σημασία της ερήμου και τον λόγο για τον οποίο όλες οι μεγαλουπόλεις της Αυστραλίας αναπτύχθηκαν στα παράκτια περιθώρια — σαν από κάποια παράξενη, φυγόκεντρη δύναμη — ανέπτυξα στενές φιλίες με διάφορους ιθαγενείς, καλλιτέχνες και ιστορικούς. Αυτές με βοήθησαν να διακρίνω τις πνευματικές προοπτικές της γης — αυτό που οι ιθαγενείς πολιτισμοί αποκαλούν “μητέρα γη” και από όπου το δεύτερο κεφάλαιο της Γένεσης επίσης υποστηρίζει ότι προήλθε η ανθρωπότητα. Ως αποτέλεσμα, το βιβλίο μου Η Έρημος Ζει: Διαστάσεις της Αυστραλιανής Πνευματικότητας (1990) έγινε η πρώτη προσπάθεια μελέτης για την ιστορία της Αυστραλίας μέσα από τον φακό της ερήμου.
BM: Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, σήμερα υπηρετείτε ως Αρχιδιάκονος του Οικουμενικού Θρόνου και θεολογικός σύμβουλος της Αυτού Παναγιότητας του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου σε περιβαλλοντικά θέματα. Σε περίπου το ίδιο χρονικό διάστημα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναδύθηκε σε πρωτοποριακή δέσμευση με τα ευρήματα της σύγχρονης επιστήμης, ιδιαίτερα στον τομέα της οικολογίας. Ο Παναγιώτατος απέκτησε μάλιστα ένα στοργικό παρατσούκλι, τον “Πράσινο Πατριάρχη”, για την προσωπική του πρωτοβουλία σε αυτή την πρωτοφανή και πραγματικά απαράμιλλη εξέλιξη. Πώς ακριβώς ξεκίνησε η συνεργασία σας με τον Οικουμενικό Πατριάρχη και, ως σύμβουλός του, τι θα λέγατε ότι είναι οι βασικοί παράμετροι της “πράσινης” διακονίας του;
Κανένας άλλος παγκόσμιος θρησκευτικός ηγέτης δεν έχει τοποθετήσει τη φροντίδα της κτίσης στο επίκεντρο της διακονίας του με την ίδια σταθερότητα και πεποίθηση όσο ο Βαρθολομαίος.
ΙΧ: Λοιπόν, η δική μου ενασχόληση με το Dreamtime συνέβη στα τέλη της δεκαετίας του 1980, περίπου την ίδια εποχή που το Οικουμενικό Πατριαρχείο εγκαινίαζε την 1η Σεπτεμβρίου και αρχή του εκκλησιαστικού έτους ως ετήσια Ημέρα Προσευχής για το Φυσικό Περιβάλλον. Έπειτα, μια σειρά γεγονότων με έφεραν σε στενή επαφή με τον Παναγιώτατο, τότε Μητροπολίτη Φιλαδελφείας Βαρθολομαίο και στενότατο συνεργάτη του αειμνήστου Οικουμενικού Πατριάρχη Δημητρίου (+1991). Αλλά ίσως το πιο καθοριστικό απ’ όλα αυτά ήταν η εργασία μου δίπλα του στην Έβδομη Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών στην Καμπέρα το 1991, όταν ηγήθηκε της πατριαρχικής αντιπροσωπείας. Είχα τότε το προνόμιο να καθίσω δίπλα του για δυο ολόκληρες εβδομάδες. Και ήταν εκείνη την εποχή που για πρώτη φορά αναγνώρισα και θαύμασα τη δέσμευση και την αφοσίωσή του για την προστασία του θεσμού και την προβολή του κύρους της Εκκλησίας μας σε οικουμενικό και διεθνές επίπεδο.
Επίσης εντυπωσιάστηκα βαθιά και τελικά επηρεάστηκα από το ακούραστο και ακλόνητο εργασιακό του ήθος. Το ίδιο έτος, συνόδευσα τον χειροτονήσαντά με Αρχιεπίσκοπο Αυστραλίας Στυλιανό στην κηδεία του Πατριάρχη Δημητρίου, μετά την οποία ο Βαρθολομαίος εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης.
Η προέλευση της ετικέτας “Πράσινος Πατριάρχης” αμφισβητείται. Κάποιοι, κυρίως στην Αμερική, θέλουν να τη συνδέσουν με την επίσκεψη του Παναγιωτάτου στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1997, όταν έγινε δεκτός στον Λευκό Οίκο και ο Al Gore τον αποκάλεσε με αυτόν τον τίτλο. Άλλοι, κυρίως στην Ευρώπη, ισχυρίζονται ότι ο Βαρθολομαίος ονομάστηκε “Πράσινος Πατριάρχης” μετά το επιτυχές εναρκτήριο οικολογικό συμπόσιο που ταξίδεψε με πλοίο από την Αθήνα στην Πάτμο το 1995. Όπως και να έχει, δεν έχω καμία αμφιβολία ότι κανένας άλλος παγκόσμιος θρησκευτικός ηγέτης δεν έχει τοποθετήσει τη φροντίδα της κτίσης στο επίκεντρο της διακονίας του με την ίδια σταθερότητα και πεποίθηση όσο ο Βαρθολομαίος.
Και ο λόγος για αυτή την αναγνώριση είναι ουσιαστικά θεολογικός. Η Εκκλησία δεν ασχολείται με οικολογικά θέματα επειδή είναι προφητική ή επειδή επιδιώκει να είναι σύγχρονη. Η δυστυχής πραγματικότητα είναι ότι η Εκκλησία έφτασε αργά και μάλλον απρόθυμα στο “τραπέζι” της κλιματικής κρίσης. Η επιστήμη είναι που έχει ηγηθεί και ασχοληθεί για πολύ καιρό με το θέμα αυτό. Ούτε πάλι η Εκκλησία ασχολείται με περιβαλλοντικές ανησυχίες επειδή είναι κάτι μοντέρνο ή πολιτικό. Αυτό θα ήταν προδοσία της πίστης της στο μήνυμα του Ευαγγελίου. Και έχουμε δει τα τελευταία χρόνια ότι τα “πράσινα θέματα” μπορεί μεν να είναι “πολιτικά ορθά”, αλλά δεν είναι πάντα κοινωνικά βολικά. Η Εκκλησία πρέπει να νοιάζεται για το περιβάλλον εξαιτίας των βαθύτερων θεολογικών της αρχών και της αυθεντικής της πνευματικής πεποίθησης.
Όπως άλλωστε έχει επανειλημμένα δηλώσει ο Πατριάρχης, το περιβάλλον δεν είναι πρωτίστως μια κοσμική ή επιστημονική πρόκληση, αλλά μια εγγενώς πνευματική και λειτουργική διακονία. Στην πραγματικότητα, όλες οι πρωτοβουλίες και δραστηριότητες της Εκκλησίας μας είναι μια εφαρμοσμένη οικολογία. Αυτό που καλούμαστε να κάνουμε δεν είναι τόσο να αυξήσουμε απλά την ευαισθητοποίηση ή να ανταποκριθούμε τυπικά σε οικολογικά προβλήματα, αλλά μάλλον να κατανοήσουμε και να εφαρμόσουμε τις θεμελιώδεις αρχές και άρθρα της πίστης μας. Η μέριμνα και φροντίδα για την κτίση δεν είναι μονάχα μια σύγχρονη πρόκληση ή ένα επίκαιρο φαινόμενο. Είναι αυτό που ομολογούμε ως Χριστιανοί.
Το Βραβείο Templeton και η διεθνής αναγνώριση
BM: Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει τιμηθεί με αμέτρητα βραβεία και ποικίλα εγκώμια για την πρωτοποριακή του θεολογική προσέγγιση στην περιβαλλοντική διακονία. Αυτόν τον μήνα θα ταξιδέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες για να παραλάβει το περίοπτο Βραβείο Templeton που απονέμεται από το Ίδρυμα John Templeton. Τι είναι το Βραβείο Templeton και τι σημαίνει για τον Παναγιώτατο να ονομαστεί ο 55ος παραλήπτης του;
ΙΧ: Υπάρχουν πράγματι αρκετά βραβεία και πάμπολλες αναγνωρίσεις, καθώς και τιμητικοί τίτλοι και επίτιμα πτυχία, που έχουν απονεμηθεί στον Οικουμενικό Πατριάρχη τα τελευταία χρόνια για την περιβαλλοντική του ηγεσία. Ήμουν παρών όταν έλαβε το Βραβείο Sophie στη Νορβηγία το 2002. Μεταξύ άλλων διακρίσεων, το 2004 ανακηρύχθηκε “Προστάτης της Γης” των Ηνωμένων Εθνών. Και ήταν τεράστια τιμή ότι αναγνωρίστηκε διεθνώς το 2008 ως μία από τις πιο σημαντικές και επιδραστικές προσωπικότητες από το διάσημο περιοδικό Time.
Όπως άλλωστε έχει επανειλημμένα δηλώσει ο Πατριάρχης, το περιβάλλον δεν είναι πρωτίστως μια κοσμική ή επιστημονική πρόκληση, αλλά μια εγγενώς πνευματική και λειτουργική διακονία. Στην πραγματικότητα, όλες οι πρωτοβουλίες και δραστηριότητες της Εκκλησίας μας είναι μια εφαρμοσμένη οικολογία.
Ωστόσο, χωρίς καμιά αμφιβολία, η λήψη του φετινού Βραβείου Templeton είναι παρασάγγας το μεγαλύτερο εγκώμιο και ο πιο ξεχωριστός φόρος τιμής στο έργο που ο Βαρθολομαίος έχει πετύχει κατά τη διάρκεια της μακράς και διαπρεπούς πατριαρχίας του. Πριν από είκοσι χρόνια, έγιναν μερικές προσπάθειες στην Αρχιεπισκοπή μας να προταθεί ο Πατριάρχης για το Templeton, αλλά έμειναν ατελέσφορες. Πιο πρόσφατα, πριν περίπου δεκαοκτώ μήνες, πλησίασα τον Παναγιώτατο και ζήτησα την ευλογία του να υποβάλω ξανά μια αίτηση, επειδή πίστευα ότι υπήρχαν πολύ ισχυρότερα επιχειρήματα και στηρίγματα για μια υποψηφιότητα μετά από τριάντα πέντε χρόνια ακούραστης και αδιάλειπτης περιβαλλοντικής ηγεσίας. Ο Πατριάρχης συγκατατέθηκε, αλλά επέμεινε ότι αυτή θα έπρεπε να είναι η τελική προσπάθεια — και το υπόλοιπο είναι ιστορία.
Πρέπει να εκφράσω τις ειλικρινέστατες ευχαριστίες μου σε όσους με βοήθησαν σε αυτή τη διαδικασία υποβάλλοντας και υποστηρίζοντας την υποψηφιότητα του Πατριάρχη, και ιδιαίτερα στον Καθηγητή Eric Priest (Πανεπιστήμιο St. Andrews), τη Δρ. Jane Goodall (Ινστιτούτο Jane Goodall), την Καθηγήτρια Jane Lubchenco (πρώην διευθύντρια του NOAA στις ΗΠΑ), τον Σεβ. Δρ. Rowan Williams (πρώην Αρχιεπίσκοπο Canterbury), και την Καθηγήτρια Gayle Woloschak (Πανεπιστήμιο Northwestern).
BM: Έχετε υπηρετήσει δίπλα στον Παναγιώτατο σε διάφορα συνέδρια υψηλού επιπέδου, επιστημονικά συμπόσια και διεθνείς συσκέψεις κορυφής για το περιβάλλον, για πολλά από τα οποία, στην πραγματικότητα, παίξατε καθοριστικό ρόλο στην οργάνωση. Σίγουρα, έχετε συναντήσει πολλά διαπρεπή άτομα αυτά τα χρόνια: ισχυρούς πολιτικούς, αξιοσέβαστους πνευματικούς ηγέτες, πρωτοπόρους επιστήμονες, διακεκριμένους συγγραφείς. Ποιες είναι μερικές από τις πιο εμπνευστικές προσωπικότητες που έχετε γνωρίσει κατά τη διακονία σας πλησίον του Πατριάρχη;
ΙΧ: Η πιο εμπνευστική προσωπικότητα, ασυζητητί, είναι η Jane Goodall, η γνωστή πρωτευοντολόγος και πρέσβειρα ειρήνης των Ηνωμένων Εθνών. Την πρωτογνώρισα όταν την προσκαλέσαμε στην εναρκτήρια Σύσκεψη της Χάλκης (Halki Summit) το 2012, μια νέα σειρά οικολογικών συνεδρίων που διοργανώνει το Οικουμενικό Πατριαρχείο μέχρι σήμερα, και έκτοτε έχει γίνει στενή και σεβαστή φίλη. Όταν ξεκίνησα τη νέα διακονία μου το 2023 ως εκτελεστικός διευθυντής του Οικουμενικού Ινστιτούτου Huffington στη Θεολογική Σχολή Βοστώνης, η Jane έτυχε να βρίσκεται εκεί και δέχτηκε την πρότασή μου να επισκεφθεί τη σχολή μας, όπου μίλησε σε μεγάλη σύναξη φοιτητών και οικογενειών αμέσως πριν αναχωρήσει για τη Νέα Υόρκη.
Ένας άλλος εμπνευστικός άνθρωπος είναι ο Bill McKibben, τον οποίο θεωρώ καλό και έμπιστο φίλο. Ο Bill είναι εξαιρετικός συγγραφέας και δημοσιογράφος, που υπήρξε ο πρώτος που ευαισθητοποίησε το ευρύτερο κοινό στην Αμερική για την κλιματική κρίση με το βιβλίο του Το Τέλος της Φύσης, που εκδόθηκε το 1989. Ο Bill εργάζεται στο Middlebury College στην πολιτεία του Vermont και έχει επίσης συμμετάσχει στη σειρά των Συσκέψεων της Χάλκης.
BM: Τα άτομα που μόλις αναφέρατε σίγουρα δεν είναι Ορθόδοξοι, και ίσως ούτε καν ρητά ή ανοικτά Χριστιανοί στην επαγγελματική και ακαδημαϊκή τους προσέγγιση. Παρόλα αυτά, είναι θαυμαστές του Οικουμενικού Πατριάρχη, αγαπητοί φίλοι δικοί σας και αφοσιωμένοι συνεργάτες στην πραγματοποίηση της σύγχρονης οικολογικής αποστολής της Εκκλησίας μας. Γενικά λοιπόν, τι νομίζετε ότι αναγνωρίζει ο μη ορθόδοξος κόσμος στην περιβαλλοντική διακονία του Οικουμενικού Πατριάρχη που προκαλεί μια τόσο ομοιόμορφα θετική απόκριση από μια διαφορετική και συχνά διαφοροποιημένη κοινότητα;
ΙΧ: Θα προτιμούσα να εντοπίσω την απάντηση στα ίδια τα άτομα, παρά σε κάτι που μπορούμε να καμαρώνουμε ότι κατέχουμε ή πράττουμε ως Ορθόδοξοι. Η αλήθεια είναι ότι η Jane Goodall και ο Bill McKibben είναι βαθιά πεπεισμένοι και αφοσιωμένοι σε αυτό που πιστεύουν και ομολογούν. Κυριολεκτικά, πράττουν αυτό που κηρύττουν, εφαρμόζουν αυτό που διδάσκουν ή, για να τροποποιήσουμε τα λόγια του Χριστού, «ποιοῦσιν ὃ λέγουσιν».
Αυτό που διακρίνουν στο έργο του Πατριάρχη είναι ακριβώς η δυναμική και η δύναμη της θρησκείας να επηρεάζει στάσεις και συμπεριφορές σε ποικίλες κοινότητες και κοινωνίες ανά τον κόσμο. Αναγνωρίζουν, με άλλα λόγια, ότι η Εκκλησία μπορεί να αποδειχθεί ένας μεταμορφωτικός σύμμαχος στην αντιμετώπιση θεμάτων κοινωνικής δικαιοσύνης, οικονομικής ανισορροπίας και πολιτικής διαφθοράς. Υπάρχει μια αίσθηση κοινής ανησυχίας και κοινής ευθύνης.
Το πρόβλημα δεν είναι πώς οι άλλοι αντιλαμβάνονται τον ρόλο του Ορθόδοξου Χριστιανισμού, αλλά το γεγονός ότι εμείς οι Ορθόδοξοι δεν έχουμε βαθύτερη επίγνωση της οφειλής μας στα θεμελιώδη δόγματα και τους πνευματικούς θησαυρούς της πίστης και της παραδόσεώς μας. Είναι απογοητευτικό να βλέπει κανείς την προτροπή του Πατριάρχη να προσευχόμαστε και να προστατεύουμε το φυσικό περιβάλλον να βρίσκει ελάχιστη ή καθόλου ανταπόκριση στις ίδιες μας τις ενορίες και Εκκλησίες, επειδή κάποιοι ηγέτες έχουν επιλέξει να πολιτικοποιήσουν τον όρο «περιβάλλον».
Ακόμη και όπου οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί υιοθετούν το οικολογικό μήνυμα του Πατριάρχη, συνήθως το αντιμετωπίζουν ως δευτερεύουσα προτεραιότητα. Πόσοι από τους κληρικούς μας κηρύττουν για το περιβάλλον ως αναπόσπαστο μέρος του ποιμαντικού τους καθήκοντος; Πόσοι από τους καθηγητές θεολογίας μας συμπεριλαμβάνουν το περιβάλλον στα μαθήματά τους για την Αγία Γραφή, το δόγμα, τη λειτουργική και την πνευματικότητα;
Το βιβλίο Η Κτίση ως Μυστήριο, οι τρεις αξίες και ο ρόλος του διαλόγου
BM: Στο βιβλίο σας, Η Κτίση ως Μυστήριο, μιλάτε για την ανάκτηση κάποιων αρχών ή διδαχών που έχουμε παραμελήσει. Συγκεκριμένα, προσδιορίζετε τρεις βασικές και συμβολικές αξίες της Ορθόδοξης πίστης: εικόνες, λειτουργία και άσκηση. Κατά τη γνώμη σας, ποιο από αυτά τα στοιχεία ενσωματώνει καλύτερα τη μοναδικά Ορθόδοξη συνεισφορά στη συμφιλίωση των επιστημονικών ευρημάτων με τη θρησκευτική πίστη;
ΙΧ: Εμείς οι Ορθόδοξοι συνηθίζουμε — γενικά μας αρέσει — να κατηγορούμε τις Δυτικές Εκκλησίες ότι η διδασκαλία τους επικεντρώνεται στη δραστηριότητα και τον ακτιβισμό. Το πρόβλημα είναι ότι εμείς οι Ορθόδοξοι φαίνεται να εμμένουμε, μερικές φορές με μια δόση ναρκισσισμού, στην «ορθοδοξία» και την αυθεντικότητά μας χωρίς να έχουμε ανάλογες πράξεις ή αποδείξεις. Είναι λυπηρό ότι περισσότερη ενέργεια και χρόνος δαπανάται στη συζήτηση θεολογικών απαντήσεων και λεπτομερειών σχετικά με τη φροντίδα της κτίσης, παρά στην ενθάρρυνση περιεκτικότερης πρακτικής σε ενοριακό επίπεδο.
Η λήψη του φετινού Βραβείου Templeton είναι παρασάγγας το μεγαλύτερο εγκώμιο και ο πιο ξεχωριστός φόρος τιμής στο έργο που ο Βαρθολομαίος έχει πετύχει κατά τη διάρκεια της μακράς και διαπρεπούς πατριαρχίας του.
Το παρατήρησα αυτό ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της πρόσφατης πανδημίας, όταν η απόκριση των ανθρώπων στο COVID-19 αποδείχθηκε καλός δείκτης του πόσο ανασφαλείς είμαστε στην πίστη μας και πόσο εκφοβισμένοι από την επιστήμη. Αντιμέτωποι με αμέτρητους θανάτους, εμείς οι Ορθόδοξοι φάνηκε να ανησυχούμε περισσότερο για απειλές στον θεσμό της Εκκλησίας και την παράδοση της πίστης, τη Θεία Λειτουργία και τη Θεία Κοινωνία, παρά για την προστασία και επιβίωση των πιστών και ενοριτών μας.
Αλλά για να απαντήσω πιο συγκεκριμένα στην ερώτησή σας, θα έλεγα ότι και τα τρία παραπάνω σύμβολα ταιριάζουν ή «λειτουργούν» αν βοηθούν και ενθαρρύνουν τους ανθρώπους να επανεξετάσουν τη στάση και προσέγγισή τους σχετικά με τα υλικά πράγματα και τους φυσικούς πόρους. Και κανένα από αυτά δεν ταιριάζει και «λειτουργεί» αν αποτυγχάνει να μεταμορφώσει τις καρδιές και τις πράξεις μας, αν συνεισφέρει δηλαδή μόνο σε μια αφηρημένη συζήτηση.
Στο βιβλίο μου που αναφέρατε, υιοθετώ αυτές ακριβώς τις βασικές αρχές της παράδοσής μας — εικόνες, λειτουργία και άσκηση — ως τρόπο για να θυμίσω στους ανθρώπους ότι η φροντίδα της κτίσης είναι αναπόσπαστο μέρος της Ορθόδοξης θεολογίας και παράδοσης. Οι δύο τελευταίες έχουν επίσης παίξει εξέχοντα ρόλο στις διάφορες εγκυκλίους του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την 1η Σεπτεμβρίου ως ετήσια Ημέρα Προσευχής για το Φυσικό Περιβάλλον, ήδη από τα χρόνια του Πατριάρχη Δημητρίου. Αλλά υπάρχουν αμέτρητες άλλες που μπορεί κανείς να αξιοποιήσει στην υποχρέωση και κλήση μας να φροντίζουμε τη μονάκριβη κτίση του Θεού Δημιουργού και που ταυτόχρονα γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ θρησκείας και επιστήμης.
BM: Τι ρόλο, λοιπόν, παίζει — ή, καλύτερα, θα έπρεπε να παίζει — ο θρησκευτικός διάλογος, τόσο ο διαχριστιανικός όσο και ο διαθρησκειακός, στην εφαρμογή μιας Ορθόδοξης προσέγγισης που πραγματικά «λειτουργεί» σωστά;
ΙΧ: Με ρωτήσατε προηγουμένως για ετικέτες και σύμβολα. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιους όρους επιλέγουμε· εμείς οι Ορθόδοξοι τους έχουμε άλλωστε εξευγενίσει και τελειοποιήσει κατά τη διάρκεια δύο χιλιετιών. Η κρίσιμη πρόκληση είναι, αντίθετα, πώς εφαρμόζουμε αυτό που κηρύττουμε. Πώς ζούμε αυτό που ισχυριζόμαστε και διακηρύττουμε; Όχι μόνο στις λειτουργικές μας ακολουθίες ή προσωπικές μας προσευχές, αλλά στην καθημερινή μας ζωή και στις αλληλεπιδράσεις μας με τους συνανθρώπους μας.
Οι αναγνώστες σας ίσως γνωρίζουν ένα κείμενο που παρήγγειλε προ καιρού το Οικουμενικό Πατριαρχείο προκειμένου να διατυπωθούν γενικές παράμετροι και καθοδηγητικές αρχές για τον ρόλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας καθώς και την ευθύνη των Ορθόδοξων Χριστιανών στον σύγχρονο κόσμο. Το κείμενο αυτό, με τίτλο Υπέρ της του Κόσμου Ζωής: Προς ένα Κοινωνικό Ήθος της Ορθόδοξης Εκκλησίας (Εκδόσεις Ακρίτα, 2024), που είναι συνέχεια της αποδοχής της Μεγάλης Συνόδου στην Κρήτη το 2016, προσφέρει μια συνεχή και ευαίσθητη ποιμαντική προσέγγιση σε κρίσιμα και αμφιλεγόμενα θέματα, με ολόκληρη ενότητα αφιερωμένη στην «Επιστήμη, Τεχνολογία και τον Φυσικό Κόσμο».
Τα περιεχόμενά του εξετάζουν επίσης τον ρόλο της Εκκλησίας στον δημόσιο χώρο, την πορεία της ανθρώπινης ζωής, την πρόκληση της κοινωνικής δικαιοσύνης, την τραγωδία του πολέμου και τη σημασία του οικουμενικού διαλόγου. Εν συντομία, σκιαγραφεί το προφίλ ενός Ορθόδοξου ήθους.
Αυτός επίσης, όπως τουλάχιστον τον βλέπω εγώ, είναι και ο ρόλος του Οικουμενικού Ινστιτούτου Huffington: να προσφέρει στους φοιτητές (και στο ευρύτερο κοινό) τα «εργαλεία» για να ζήσουν ένα Ορθόδοξο ήθος ή φρόνημα πέρα από τα θρανία και έξω από τον ναό. Και αυτό μπορεί να συμβεί μόνο μέσω συνάντησης και διαλόγου με άλλες Εκκλησίες και ακόμη θρησκείες, καθώς και με άλλους επιστημονικούς κλάδους και κοινωνικούς τομείς.
Για παράδειγμα, την άνοιξη του 2025 προσφέραμε το πρώτο μάθημα στη Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού — που στην πραγματικότητα ήταν ανοικτό σε όλες τις Ορθόδοξες εκκλησιαστικές σχολές — για τη σχέση θεολογίας και οικολογίας. Αυτή δεν ήταν και η πρώτη ερώτηση που μού θέσατε; Και τώρα το φθινόπωρο, σε συνεργασία με την οργάνωση Pan-Orthodox Concern for Animals, έχουμε ιδρύσει έναν διεθνή διαγωνισμό δοκιμίων ανάμεσα σε φοιτητές και φοιτήτριες θεολογίας για τον σεβασμό και την ευθύνη μας προς τα ζώα.
Ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί, δεν είμαστε ποτέ απομονωμένοι· και όταν είμαστε, τότε χάνουμε και τη δική μας ακεραιότητα. Είναι μόνο σε επαφή — και ακόμη, θα έλεγα, σε σύγκρουση — με άλλους και με τον υπόλοιπο κόσμο που διατηρούμε και προωθούμε την αυθεντικότητα και την ταυτότητά μας. Το ερώτημα λοιπόν είναι: θα κρύψουμε το λυχνάρι ή θα το τοποθετήσουμε στη λυχνία (Ματθ. 5,15);
BM: Αν θα προτείνατε μερικά βασικά βιβλία που κάθε Ορθόδοξος Χριστιανός θα έπρεπε να διαβάσει για να αποκτήσει βαθύτερη εκτίμηση της «μυστηριακής μας κοσμοθεωρίας», όπως την αποκαλείτε, ποια θα ήταν αυτά και γιατί;
ΙΧ: Από θεολογική και λειτουργική άποψη, θα πρότεινα το Για να Ζήσει ο Κόσμος του π. Αλεξάνδρου Schmemann, μαζί με το Εισοδικόν του π. Βασιλείου Γοντικάκη. Αυτά εκδόθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’60 και του ’70 αντίστοιχα, ενώ έχουν βαθιά επηρεάσει τη διαμόρφωση της δικής μου πνευματικής και οικολογικής κοσμοθεωρίας. Είναι επίσης τα πρώτα σύγχρονα γραπτά που παρουσιάζουν ένα όραμα του κόσμου ως ιερού μυστηρίου.
Από εμάς εξαρτάται αν θα επιλέξουμε έναν τρόπο ζωής που σέβεται τη θεία κτίση και τον υπόλοιπο κόσμο ή αν θα ανταποκριθούμε μονάχα στις δικές μας επιθυμίες και τα συμφέροντά μας.
Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) επίσης πρώτος άγγιξε το σύγχρονο θέμα της κτίσης και του φυσικού περιβάλλοντος στα τέλη της δεκαετίας του ’60 σε ένα μικρό κείμενο που εμφανίστηκε πρώτα στα ελληνικά και αργότερα επεκτάθηκε σε μια σειρά τριών διαλέξεων για τη «Διαφύλαξη της Θείας Κτίσης», που δόθηκαν στο King’s College του Λονδίνου στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Η οικολογική προσέγγιση του Μητροπολίτη Ιωάννη επικεντρώθηκε συναρπαστικά στην κτίση ως «κοσμική λειτουργία» (κατά Μαξίμο Ομολογητή) και στους ανθρώπους ως «ιερείς της κτίσης». Με τον Δρ. Νικόλαο Ασπρούλη, έχω επιμεληθεί αρκετά από τα οικολογικά του δοκίμια στο Ιερείς της Κτίσης: Ο Ιωάννης Ζηζιούλας για τη Διάκριση ενός Οικολογικού Ήθους (Bloomsbury Publishing, 2021).
Τέλος, θα ήταν αμέλεια από μέρους μου να μη συμπεριλάβω και το πρωτοποριακό έργο του Philip Sherrard, ο οποίος υπήρξε επίσης ένας από τους κύριους μεταφραστές της Φιλοκαλίας μαζί με τον Μητροπολίτη Κάλλιστο Ware. Ήταν ιδιαίτερη μου τιμή να εξασφαλίσω το τελευταίο βιβλίο του Sherrard, Χριστιανισμός: Χαρακτηριστικά μιας Ιερής Παράδοσης, για τις εκδόσεις του Τιμίου Σταυρού Βοστώνης το 1998, αμέσως μετά την άφιξή μου από την Αυστραλία.
Αν και μερικές φορές είναι υπερβολικά κριτικός και αυστηρός απέναντι στη δυτική σκέψη και τεχνολογία, η τριλογία του Sherrard — Ο Βιασμός του Ανθρώπου και της Φύσης (1987), Το Ιερό στη Ζωή και την Τέχνη (1990), και Ανθρώπινη Εικόνα Κοσμική Εικόνα (1992) — παραμένει καινοτόμα και ριζοσπαστική για τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και αντιμετωπίζουμε τον κόσμο.
BM: Πριν ολοκληρώσουμε, πείτε μας κάτι που μπορεί να πράττει κάθε Ορθόδοξος Χριστιανός στην καθημερινή του ζωή για να μεταμορφώσει τη σχέση του με τον μη ανθρώπινο, φυσικό κόσμο. Δηλαδή, πώς ακριβώς θα αρχίσουμε να εκπληρώνουμε την ουσιώδη κλήση μας ως «ιερείς της κτίσης»;
ΙΧ: Με μια-δυο λέξεις, θα έλεγα: «Σοφία! Ορθοί!» Είναι αυτό που ο διάκονος αναφωνεί επανειλημμένα στη μέση του ναού κατά τη Θεία Λειτουργία. Είναι ένα κάλεσμα για συγκέντρωση, μια έκκληση για εστίαση, μια ικεσία για προσοχή! Είναι όμως επίσης η πεμπτουσία του μηνύματος που πηγάζει από τις συμβουλές των Πατέρων και των Μητέρων της Ερήμου: «Νήψις!» — που σημαίνει Εγρήγορση.
Ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί, δεν είμαστε ποτέ απομονωμένοι· και όταν είμαστε, τότε χάνουμε και τη δική μας ακεραιότητα.
Με άλλα λόγια: Προσέχετε! Να είστε πάντα σε εγρήγορση! Να παρατηρείτε τι συμβαίνει γύρω σας! Να προσέχετε την προέλευση αυτών που αγοράζετε και καταναλώνετε! Να διαβάζετε τις ετικέτες των τροφίμων και των ενδυμάτων σας! Να είστε σε εγρήγορση για τις αιτίες των πραγμάτων που ίσως σας κάνουν να νιώθετε άβολα, όπως η φτώχεια, τα ναρκωτικά, το δουλεμπόριο! Να παίρνετε θέση για αυτά που συμβαίνουν γύρω σας!
Μην αποσυνδέεστε και, οπωσδήποτε, μην νιώθετε αυτάρεσκοι ή εφησυχασμένοι. Δεν είστε παθητικοί παρατηρητές· είστε ενεργοί συμμέτοχοι. Με ό,τι κάνετε ή δεν κάνετε, είτε το βλέπετε είτε όχι, τελικά βοηθάτε ή βλάπτετε τους συνανθρώπους σας και τις παγκόσμιες συνθήκες.
Και πιο συγκεκριμένα για τη διαφύλαξη και διατήρηση της περιβαλλοντικής ισορροπίας, όλα εξαρτώνται από τις επιλογές μας. Από εμάς εξαρτάται αν θα επιλέξουμε έναν τρόπο ζωής που σέβεται τη θεία κτίση και τον υπόλοιπο κόσμο ή αν θα ανταποκριθούμε μονάχα στις δικές μας επιθυμίες και τα συμφέροντά μας.
