Κρατώ στο νου μου μιαν εικόνα που δεν υπάρχει: τον νεαρό τότε Ιουστίνο, με μια Pentax στα χέρια, να φωτογραφίζει πρόσωπα και βράχους, ακολουθίες και στιγμές καθημερινότητας στο Μεγάλο Μετέωρο. Τα χρόνια πέρασαν, τα μέσα άλλαξαν, από το φιλμ περάσαμε στην ψηφιακή εποχή· όμως το δέος μπροστά στον όγκο του Μετεώρου παραμένει ίδιο. Αυτό το δέος, που είναι συγχρόνως φόβος και χαρά, ανάσα και απορία, μας γνωρίζει το μνημειώδες λεύκωμα που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι με τίτλο «Μεγάλο Μετέωρο. Η εποχή της Αναγέννησης».
Γιατί «αναγέννηση»; Το εξηγεί στον πρόλογό του ο Ηγούμενος της Σιμωνόπετρας, Αρχιμανδρίτης Ελισαίος: στα χρόνια 1961–1973, μια μικρή ομάδα νέων ανθρώπων, υπό την πνευματική σκέπη του γέροντα Αιμιλιανού, έφερε νέα πνοή σε έναν χώρο που είχε γνωρίσει μακρά ακμή. Στο μέσον του 20ού αιώνα, τα μετεωρίτικα μοναστήρια κινδύνευαν να χαθούν μέσα στον τουρισμό και την εγκατάλειψη. Ο Αιμιλιανός με την αδελφότητά του, με τη μαρτυρία της παρουσίας τους και με την άσκηση της χαρισματικής του πατρότητας, άναψε τη σπίθα της αναγέννησης.
Δεν είναι όμως το πρόσωπο του Αιμιλιανού που δεσπόζει στο λεύκωμα· είναι το ήθος της κοινότητας που δημιούργησε. Η κοινότητα ως μυστήριο: όχι συναθροισμένοι μοναχοί, αλλά ένα σώμα εν πνεύματι, όχι βίοι παράλληλοι, αλλά συνοδοιπορία. Στις φωτογραφίες που μας χαρίζει το αρχείο του γέροντα Ιουστίνου, ξεχωρίζεις δίπλα στα λιγοστά μεμονωμένα πορτρέτα, κυρίως, στιγμιότυπα μιας σχέσης – σχέσης με τον τόπο, σχέσης με τον αδελφό. Αυτή η κοινότητα ήταν η μήτρα της Σιμωνόπετρας, όταν η ομάδα των μοναχών «άφησε το Μεγάλο Μετέωρο της Θεσσαλίας για να ανεβεί στο “Μεγάλο Μετέωρο” του Άθω».
Παράλληλα, όμως, η «αναγέννηση» είχε και άλλες διαστάσεις. Γέννησε έναν επιστημονικό κόσμο που στράφηκε με ανανεωμένο ενδιαφέρον στη μελέτη της περιοχής. Σέρβοι ερευνητές με προεξάρχοντα τον Γκόικο Σούμποτιτς, ο οποίος γράφει στο βιβλίο για την εμπειρία του Μετεώρου, είδαν την τέχνη που φωλιάζει στους βράχους κι ανέσυραν πολύτιμα τεκμήρια. Έλληνες και ξένοι ειδικοί, αρχαιολόγοι, ιστορικοί, θεολόγοι, μελέτησαν την παράδοση των Μετεώρων.
Στις σελίδες του βιβλίου συναντάς το χέρι του Μπάρσκι, μεταγενέστερων περιηγητών, και βέβαια τη μαστοριά ανώνυμων ζωγράφων στις τοιχογραφίες και τις εικόνες απ’ τους βυζαντινούς χρόνους – συγκλονίζει η Παναγία Θρηνωδούσα (14ος αι.).
Και δεν είναι τυχαίο ότι από αυτή τη σπορά αναδύθηκαν πνευματικές μορφές που σημάδεψαν και τη Σερβική Εκκλησία – οι επίσκοποι Αθανάσιος Γιέβτιτς, ο Αμφιλόχιος Ράντοβιτς, ο Ειρηναίος Μπούλοβιτς μετέφεραν στη γείτονα κάτι από το φως του ησυχασμού στο Μετέωρο.
Πρόκειται για εικόνες – ντοκουμέντα που δεν εκμαιεύουν το συναίσθημα, όπως οι σύγχρονοι φωτογράφοι σε μοναστηριακούς τόπους. Αποτυπώνουν σεμνά, στο χρώμα του βράχου, την «κλίμακα της πίστης»
Η δεύτερη ενότητα του λευκώματος καταγράφει με πάθος τα εγκαταλελειμμένα ασκηταριά. Μοναχοί και δόκιμοι με «σκάλα» την προσευχή τους, σκαρφάλωναν σε απόκρημνα σημεία, τρύπωναν σε σπηλιές, αναζητούσαν μισοσβησμένα ίχνη, έβρισκαν τοιχογραφίες θαμμένες στον χρόνο. Οι φιγούρες των μοναχών επάνω στον βράχο φανερώνουν το τόλμημα και τη δυσκολία του εγχειρήματος. Πρόκειται για εικόνες – ντοκουμέντα που δεν εκμαιεύουν το συναίσθημα, όπως οι σύγχρονοι φωτογράφοι σε μοναστηριακούς τόπους. Αποτυπώνουν σεμνά, στο χρώμα του βράχου, την «κλίμακα της πίστης».
Και ο γέροντας Αιμιλιανός, αντί να τους αποθαρρύνει, πήγαινε μαζί τους, για να λειτουργήσει ξανά έναν τόπο που περίμενε επί αιώνες. Αυτή είναι η ουσία της αναγέννησης: όχι απλώς η μελέτη, αλλά η αναβίωση.
Από τότε μέχρι σήμερα, η πορεία που είχε η αδελφότητα της Σιμωνόπετρας άνοιξε δρόμους που λίγοι θα φαντάζονταν. Δεν περιορίστηκε στον κλειστό κύκλο του μοναστηριού· σώζει την παράδοση στο φως του ψηφιακού κόσμου. Η Αγιορειτική Βιβλιοθήκη – η Πινακοθήκη, η Φωτοθήκη, η Ηχοθήκη και η Χαρτοθήκη – συνθέτουν ένα μνημειώδες έργο, προσβάσιμο σε όλους (https://athoslibrary.blogspot.com/ εδώ). Και σαν να μην έφθανε αυτό, το ίδιο επαναλαμβάνεται σήμερα με τη Μετεωριτική Βιβλιοθήκη, ώστε η μνήμη του τόπου να μην είναι κτήμα των λίγων, αλλά δωρεά προς όλους (https://meteoralibrary.blogspot.com/ εδώ).
Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στα πνευματικά έκγονα του Αιμιλιανού. Και αυτό σημαίνει κάτι βαθύτερο: ότι ο λόγος του δεν ήταν ποτέ απλή διδασκαλία. Έγινε σπορά. Σπόρος που καρποφόρησε σε πρόσωπα, σε κοινότητες, σε έργα. Σπόρος που ταξιδεύει από τις φωτογραφίες του ιερομόναχου Ιουστίνου ως τα αρχεία που σήμερα ψηφιοποιεί ο μοναχός Νήφων. Τούτο το λεύκωμα είναι η μαρτυρία αυτής της συνέχειας. Στις σελίδες του μπόρεσε να χωρέσει η διάσταση του Μετεώρου στην τέχνη, στην παράδοση και την πίστη μας.
