Οι ανασκαφές που πραγματοποιούνται από το 2022 κάτω από το δάπεδο του Ναού της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ αποκάλυψαν, στις τελευταίες φάσεις της έρευνας το 2025, ένα αρχαίο τοπίο με εγκαταλελειμμένο λατομείο, καλλιεργημένες εκτάσεις, ίχνη κήπου και τάφους λαξευμένους στον βράχο.
Τα προκαταρκτικά αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στο αρχαιολογικό περιοδικό της Ιερουσαλήμ «Liber Annuus». Η επικεφαλής της ανασκαφής, Φραντσέσκα Ρομάνα Στασόλα, από το Πανεπιστήμιο «La Sapienza» της Ρώμης, περιγράφει όσα έχουν έρθει στο φως ως ένα «ταφικό τοπίο».
Το λατομείο έφθανε σε ορισμένα σημεία σε βάθος περίπου έξι μέτρων και, μετά την εγκατάλειψή του, οι κοιλότητες φαίνεται ότι καλύφθηκαν με χώμα και χρησιμοποιήθηκαν για καλλιέργεια. Στην περιοχή υπάρχουν ενδείξεις για ελιές και αμπέλια που χρονολογούνται στην περίοδο γύρω από τον θάνατο του Ιησού.
Το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο αναφέρει ότι κοντά στον τόπο της σταύρωσης υπήρχε κήπος και μέσα σε αυτόν ένας καινούργιος τάφος, στον οποίο δεν είχε προηγουμένως ταφεί κανείς. Τα Ευαγγέλια του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά περιγράφουν επίσης τον τάφο του Ιησού ως λαξευμένο στον βράχο.
Τα ευρήματα, πάντως, δεν αποδεικνύουν ότι ο συγκεκριμένος τάφος ήταν ο τάφος του Ιησού. Δεν βρέθηκαν ανθρώπινα λείψανα στον συγκεκριμένο τάφο, ούτε επιγραφή ή άλλο στοιχείο που να τον συνδέει άμεσα με τον Ιησού από τη Ναζαρέτ.
Ένας από τους ταφικούς θαλάμους είχε αποκλειστεί από ρωμαϊκή κατασκευή που ανεγέρθηκε επί αυτοκράτορα Αδριανού, τον 2ο αιώνα μ.Χ. Περίπου δύο αιώνες αργότερα, στα έργα που πραγματοποιήθηκαν επί αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, η κατασκευή απομακρύνθηκε και ο τάφος αποκαλύφθηκε ξανά. Ο χώρος διαχωρίστηκε από τους υπόλοιπους ταφικούς θαλάμους και γύρω του διαμορφώθηκε ξεχωριστό χριστιανικό προσκύνημα.
Η διατήρηση του σημείου δείχνει ότι ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες αντιμετωπιζόταν ως χώρος ιδιαίτερης σημασίας. Για τη Στασόλα, ωστόσο, η αξία της ανασκαφής δεν περιορίζεται στην προσπάθεια αρχαιολογικής επιβεβαίωσης της βιβλικής αφήγησης.
«Ο πραγματικός θησαυρός που αποκαλύπτουμε είναι η ιστορία των ανθρώπων που έδωσαν σε αυτόν τον χώρο τη σημερινή του σημασία εκφράζοντας εδώ την πίστη τους», ανέφερε.
