Κάθε χρόνο το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης οι ναοί της ορθόδοξης εκκλησίας βυθίζονται στο ημίφως για να ακουστεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά και φορτισμένα κείμενα της βυζαντινής παράδοσης. Το τροπάριο της Κασσιανής αποτελεί ένα έργο βαθιά θεολογικό αλλά και ιστορικό το οποίο ξεπερνά τα όρια της τυπικής λατρείας και αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης συντριβής συνοδευόμενο ωστόσο από μύθους και παρερμηνείες αιώνων.
Η ιστορία ξεκινά από το παλάτι του Βυζαντίου τον ένατο αιώνα κατά τη διάρκεια της περίφημης τελετής για την επιλογή νύφης από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο. Η παράδοση διασώζει πως ο αυτοκράτορας στάθηκε μπροστά στην πανέξυπνη και πανέμορφη αρχόντισσα Κασσιανή επιχειρώντας να την δοκιμάσει με ένα επικριτικό σχόλιο αναφέροντας πως από τη γυναίκα πηγάζουν όλα τα δεινά.
Η νεαρή γυναίκα δεν δίστασε να του απαντήσει με εξαιρετική πνευματική οξύνοια υπενθυμίζοντάς του πως από τη γυναίκα πηγάζουν και τα καλύτερα κάνοντας ευθεία αναφορά στην Παναγία και την ενσάρκωση του Χριστού. Η απάντηση αυτή πλήγωσε τον εγωισμό του Θεόφιλου ο οποίος την απέρριψε οδηγώντας την τελικά στην οδό του μοναχισμού όπου το ταλέντο της άνθισε αφήνοντας μια τεράστια λογοτεχνική κληρονομιά.
Η μεγαλύτερη ίσως ιστορική αδικία στο πρόσωπό της αφορά την ταύτισή της με τη γυναίκα που περιγράφει ο ύμνος. Η Κασσιανή σε καμία περίπτωση δεν ήταν η αμαρτωλή που άλειψε τα πόδια του Χριστού με μύρο. Υπήρξε μια εξαιρετικά μορφωμένη και ευσεβής μοναχή η οποία απλώς εμπνεύστηκε από το ευαγγελικό επεισόδιο για να γράψει ένα ποίημα μετάνοιας. Η διεισδυτική ματιά της στην ανθρώπινη πτώση οδήγησε τον λαό στο λανθασμένο συμπέρασμα ότι περιέγραφε τη δική της ζωή δημιουργώντας μια παρεξήγηση που επιβιώνει αδικαιολόγητα μέχρι τις μέρες μας.
Ο μύθος μπλέκει ξανά τον Θεόφιλο στη ζωή της κατά τη συγγραφή του συγκεκριμένου έργου. Σύμφωνα με την αφήγηση που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά ο αυτοκράτορας επισκέφθηκε το μοναστήρι της την ώρα που εκείνη συνέθετε τον ύμνο. Η μοναχή κρύφτηκε αφήνοντας το χειρόγραφο μισοτελειωμένο στο τραπέζι.
Ο Θεόφιλος διάβασε το κείμενο και συμπλήρωσε με το χέρι του τη φράση που περιγράφει τον κρότο των βημάτων του Θεού που άκουσε η Εύα στον παράδεισο. Όταν εκείνος αποχώρησε η Κασσιανή βρήκε την προσθήκη και τη διατήρησε σεβόμενη την έμπνευση του παλιού της γνώριμου. Ανεξάρτητα από την ιστορική ακρίβεια αυτού του θρύλου το περιστατικό προσδίδει μια δραματική διάσταση στη δημιουργία του ύμνου.
Το συγκεκριμένο έργο ωστόσο δεν περιορίζεται στο ιστορικό ή μυθιστορηματικό του πλαίσιο. Στη συνείδηση του ορθόδοξου κόσμου ταυτίστηκε με την απόλυτη έκφραση της εσωτερικής συντριβής και της αναζήτησης του θείου ελέους. Η ποιήτρια καταφέρνει να αναλύσει την άβυσσο της αμαρτίας και ταυτόχρονα το απέραντο πέλαγος της συγχώρεσης δημιουργώντας ένα κείμενο που λειτουργεί ως καθρέφτης για κάθε πιστό ανεξαρτήτως εποχής.
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΤΟ ΓΝΩΣΤΟ ΤΡΟΠΑΡΙΟ
Το τροπάριο αποτελεί στην ουσία έναν βαθύτατο θεολογικό στοχασμό πάνω στη μετάνοια. Η γυναίκα που έχει πέσει σε πολλές αμαρτίες αντιλαμβάνεται τη θεϊκή φύση του Χριστού και αναλαμβάνει τον ρόλο της μυροφόρου. Εκλιπαρεί τον Θεό να δεχθεί τα δάκρυά της και τους στεναγμούς της καρδιάς της προσφέροντας το μύρο ως ένδειξη απόλυτης αφοσίωσης και μεταμέλειας.
Η ποιητική κορύφωση έρχεται όταν η συγγραφέας παραλληλίζει τον φόβο της Εύας στον παράδεισο με το θάρρος της αμαρτωλής γυναίκας. Η Εύα ακούγοντας τα βήματα του Θεού κρύφτηκε από φόβο ενώ η γυναίκα του ευαγγελίου πλησιάζει τον Χριστό με θάρρος για να φιλήσει και να σκουπίσει τα πόδια του με τα μαλλιά της.
Το κείμενο καταλήγει σε μια μεγαλειώδη αναγνώριση του άπειρου θείου ελέους ζητώντας από τον Σωτήρα να μην παραβλέψει το πλάσμα του. Μέσα από αυτή τη σύνθεση το τροπάριο της Κασσιανής αναδεικνύεται όχι απλώς ως ένα λειτουργικό άσμα αλλά ως ένα διαχρονικό σύμβολο ελπίδας και πνευματικής λύτρωσης για ολόκληρη την ανθρωπότητα.
