ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Βλ. Γεωργίου Μαντζαρίδη, Ὀρθόδοξος πνευματικὴ ζωή, ἐκδ. Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίνη 1994, σελ. 22-23, καὶ Stanley Harakas, Spirituality: East and West, στὸ The Legacy of St. Vladimir: Byzantium, Russia, America. Papers presented at a Symposium commemorating the Fifteenth Anniversary of St. Vladimir’s Orthodox Theological Seminary, ἐκδ. St. Vladimir Seminary Press, Crestwood 1990, σελ. 179-181. Ο Γέροντας Σωφρόνιος λέγει : «Κάποτε ἡ “πνευματικότητα” εἶναι περιττὴ γιὰ τοὺς ἀνθρώπους», Ἀγώνας θεογνωσίας, ἐκδ. Ἱ. Μ. Τιίου Προδρόου, Ἔσσεξ Ἀγγλίας 2004, σελ. 203. Ὁμοίως ὁ Μητροπολίτης Ἰωάννης Ζηζιούλας τονίζει ὅτι «no “spirituality” is healthy and truly Christian unless it is constantly dependent on the event of ecclesial communion». Being as Communion, ἐκδ. St. Vla-dimir’s Seminary Press, Crestwood 1993, σελ. 131.
2. Ἀπό τὰ Ἀνοιξαντάρια.
3. Ἄν καὶ ἡ προσωπικὴ ἄσκηση εἶναι ἀναπόσπαστο μέρος τῆς πνευματικῆς ζωῆς, θά πρέπει νά σημειώσουε ὅτι ὡς μέλος τῆς Ἐκκλησίας ὁ ἄνθρωπος δέν θεωρεῖται ὡς μία αὐτόνομη ἐξατομικευμένη ὀντότητα, ἀλλά εἶναι ἐν κοινωνίᾳ μέ τὰ ὑπόλοιπα μέλη τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὸ συμβαίνει κυρίως μεσῳ τῆς συμμετοχῆς του στὴν μυστηριακὴ καὶ λατρευτικὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, ἀκόμη καί ἐάν ἐφησυχάζει στὴν πιὸ ἀπομακρυσμένη ἔρημο. Σὲ αὐτό τό πλαίσιο λαμβάνει χώρα ἡ πνευματικὴ ζωή: «Στὰ Μυστήρια, καὶ ἰδιαίτερα στὴν θεία Εὐχαριστία, προσφέρεται ἡ καταπληκτικὴ δυνατότητα γιὰ μοναδικὴ καὶ ἀληθινὴ ἑνότητα τῶν ἀνθρώπων», Ἀνέστη Κεσελόπουλου, Ἡ μοναξιὰ ὡς ὑπαρξιακὸ καὶ ποιμαντικὸ πρόβλημα», Προτάσεις ποιμαντικῆς θεολογίας, ἐκδ. Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 2003, σελ. 304.
4. Βλ. Ioannis M. Phountoulis, «Nicodemo l᾿ Aghiorita e la Teologia Liturgica», Nicodemo l᾿ Aghiorita e la Filocalia, σσ. 184185. Βλ. ἐπίσης, Πρωτ. Κωνσταντίνου Καραϊσαρίδη, «Ὁ Ἅγιος Νικόδηος ὁ Ἁγιορείτης ὡς λειτουργιολόγος», Πρακτικὰ Α’ ἐπιστημονικοῦ συνεδρίου, Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης, τ. Β΄, σελ. 333.
5. «The entire Hesychastic tradition places immense importance on the Eucharist. The champions of Hesychasm on Mt. Athos in the late eighteenth and early nineteenth centuries (among them, St. Nicodemos the Hagiorite) were actively involved in a return to a Eucharisticcentered spirituality and the precepts preached by the Hesychasts in the fourteenth century», Archbishop Chrysostomos, A Guide to Orthodox Psychotherapy, ἐκδ. University Press of America, Inc., Lanham 2007, σελ. 93.
6. Συμεών τοῦ Νέου Θεολόγου, Ἅπαντα τά εὑρισκόμενα, σελ. 97.
7. Μιχαήλ Καρδαμάκη, Ὀρθόδοξη Πνευματικότητα, ἐκδ. Ἀκρίτας, σελ. 262.