[1] Τριῴδιον Κατανυκτικόν, Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθῆναι 1960, σσ. 68 – 69.
[2] Συμεὼν Θεσσαλονίκης, Ἀποκρίσεις πρός τινας ἐρωτήσεις Ἀρχιερέως, PG 155, 904Α, «πενθεῖν καὶ μὴ ἑορτάζειν ἡμᾶς ἐν ταῖς τοῦ πένθους ἡμέραις».
[3] Τριῴδιον Κατανυκτικόν, ὅ.π., σ. 71.
[4] Σκιαδαρέση Ιωάννου (Πρωτοπρ.), «Τά Καινοδιαθηκικά Ἀναγνώσματα τῶν Κυριακῶν τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς» Ἐκκλησία – Ἐπίσημον Δελτίον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἔτος 97 – Τόμος 2, Ἀθήνα 2020, σ. 118.
[5] Ἀγαπίου ἱερομ. καὶ Νικοδήμου μον., Πηδάλιον, Ἀστήρ, Ἀθήνα 1970, σ. 439.
[6] Θεοδώρου Εὐαγγέλου, Ἡ μορφωτικὴ ἀξία τοῦ ἰσχύοντος Τριῳδίου, Ἀθήνα 1958, σ. 28. Για τις καταβολές, την ιστορία, την εξέλιξη και τη χειρόγραφη παράδοση της Προηγιασμένης, βλ. την εμπεριστατωμένη και εμβριθή μελέτη του Alexopoulos Stefanos, The Presanctified Liturgy in the Byzantine Rite. A Comparative Analysis of its Origins, Evolution, and Structural Components, Liturgia Condenda, Leuven 2009.
[7] Τζέρπου Δημητρίου (πρωτοπρ.), «Τελετουργικὰ καὶ ἐρμηνευτικὰ τῆς Λειτουργίας τῶν Προηγιασμένων Δώρων», στο Ἡ θεία Εὐχαριστία, (Εἰσηγήσεις, Πορίσματα Ἱερατικοῦ Συνεδρίου τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Δράμας, ἔτους 2003), Ἱερὰ Μητρόπολις Δράμας, Δράμα 2003, σ. 157.
[8] Φουντούλη Ἰωάννου, Λογική Λατρεία, Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα 1997, σ. 50.
[9] Τζέρπου, ὅ.π., σ. 161.
[10] Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας, σσ. 313-342.
[11] Μ. Βασιλείου, Ἐπιστολὴ 93η, Πρὸς Καισαρίαν Πατρικίαν, περὶ κοινωνίας, PG 32, 484.
[12] Τζέρπου, ὅ.π., σ. 164.
[13] Νάσση Χρυσοστόμου, «Εἶναι εὐχαριστιακός ὁ χαρακτήρας τῆς Λειτουργίας τῶν προηγιασμένων δώρων;» στο Γηθόσυνον σέβασμα. Τιμητικόν ἀφιέρωμα εἰς τόν Καθηγητήν Ἰωάννην Μ. Φουντούλην, τ. Β΄, ἐπιμ. Π. Ἰ. Σκαλτσῆ καί ἀρχιμ. Νικοδήμου Σκρέττα, Θεσσαλονίκη 2013, σ. 1404.
[14] Νάσση Χρυσοστόμου, Ἠ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας. Κανονικὴ διδασκαλία καὶ λειτουργικὴ τάξη, ἐκδ. Μυγδονία, Θεσσαλονίκη 2007, σ. 452.
[15] αυτόθι, σ. 453.
[16] Κεκελίδζε Κ., Ἱεροσολυμιτικὸν Κανονάριον (Τυπικὸν) τοῦ Ζ΄ αἰῶνος, [μτφρ. ἐκ τοῦ ῥωσικοῦ ὑπὸ ἀρχιμ. Καλλίστου Μηλιαρᾶ], Ἀνατύπωσις ἐκ τῆς Νέας Σιών, Ἱεροσόλυμα 1914, σσ. 215, 223· Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας, ὅ.π., σσ. 455-457.
[17] Η επαναδιατύπωση με διαφορετικό τρόπο των Κανόνων της Λαοδικείας, από την Πενθέκτη αυτή την φορά, μας οδηγούν στο συμπέρασμα περί μη τηρήσεως σε απόλυτο βαθμό των αρχικών κανόνων. (Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας, ὅ.π., σ. 461)
[18] Mateos, Le Typikon de la Grande `Eglise, Β΄, p. 14
[19] «Λειτουργοῦμεν δὲ καθ΄ ἑκάστην ἡμέραν τὴν θείαν λειτουργίαν τῶν προηγιασμένων» (βλ. Dmitrievski, Opisanie Liturgitjeskish Rucopisej, Α΄, p. 515).
[20] Mateos Juan, Le Typikon de la Grande `Eglise, T. B΄, ὅ.π., p. 553.
[21] Γιάγκου Θεοδώρου, «Ἡ κανονικὴ παράδοση περὶ τῆς θ. Λειτουργίας», στο Ἡ θεία Λειτουργία (Εἰσηγήσεις, Πορίσματα Ἱερατικοῦ Συνεδρίου τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Δράμας, ἔτους 1998), Ἱερὰ Μητρόπολις Δράμας, Δράμα 1998, σ. 34.
[22] Νάσση, «Εἶναι εὐχαριστιακός ὁ χαρακτήρας τῆς Λειτουργίας τῶν προηγιασμένων δώρων;», ὅ.π., σ. 1395.
[23] Μωραΐτου Δημητρίου, Ἡ Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων, Θεσσαλονίκη 1955, σ. 94.
[24] Νάσση, «Εἶναι εὐχαριστιακός ὁ χαρακτήρας τῆς Λειτουργίας τῶν προηγιασμένων δώρων;», ὅ.π., σ. 1400.
[25] Με το Τυπικό του Αγίου Σάββα, αυτό έχει ανατραπεί, και η τέλεση της Προηγιασμένης Λειτουργίας πλέον επιτρέπεται μόνο κατά την διάρκεια της Μ. Τεσσαρακοστής.
[26] Ο Καθηγητής Παν. Σκαλτσής καταγράφει τάξη μετάδοσης προηγιασμένων στους νεονύμφους, η οποία φυσικά γινόταν εκτός Μ. Τεσσαρακοστής, βλ. Σκαλτσῆ Παναγιώτου, Γάμος καὶ θεία Λειτουργία. Συμβολὴ στὴν ἱστορία καὶ τὴ Θεολογία τῆς λατρείας, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 194-265.
[27] Mateos Juan, Le Typikon de la Grande `Eglise, T. B΄, ὅ.π., p. 188.
[28] Πασχάλιον Χρονικόν, 386, 87-88, PG, 92, 989.
[29] Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου της Εὐχαριστίας, ὅ.π., σ. 470.
[30] Φουντούλη, Λογικὴ Λατρεία, ὅ.π., σ. 52.
[31] Φουντούλη Ἰωάννου, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, τόμος γ΄, Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα 2002, σ. 108.
[32] Τζέρπου, ὅ.π., σ. 184.
[33] Dmitrievski, Opisanie Liturgitjeskish Rucopisej, Α΄, ὅ.π., p. 186.
[34] αυτόθι, p. 522.
[35] Ι.Μ.Μ.Μ., Τυπικὸν – Κῶδιξ 83 (1580), Ἐπιμέλεια ἀνατύπωσης, διόρθωσης χφ. και εἰσαγωγή: Κωνσταντίνος Μ. Βαφειάδης, Ἅγια Μετέωρα 2018, σ. 398.
[36] Dmitrievski J.A., Opisanie Liturgitjeskish Rucopisej, T. Γ΄, Kiev 1895, p. 238.
[37] Φουντούλη Ἰωάννου, Τελετουργικὰ θέματα, τόμος γ΄, Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα 2007, σ. 141.
[38] Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας, ὅ.π., σ. 209.
[39] Νάσση, «Εἶναι εὐχαριστιακός ὁ χαρακτήρας τῆς Λειτουργίας τῶν προηγιασμένων δώρων;», ὅ.π., σ. 1399.
[40] Dmitrievski, Opisanie Liturgitjeskish Rucopisej, Γ΄, ὅ.π., pp. 237-238.
[41] Νάσση, «Εἶναι εὐχαριστιακός ὁ χαρακτήρας τῆς Λειτουργίας τῶν προηγιασμένων δώρων;», ὅ.π., σ. 1400.
[42] Η περίοδος της Μ. Τεσσαρακοστής είναι η συντηρητικότερη σε αρχαία λειτουργικά στοιχεία. Θα μπορούσε να είναι και αυτό σημαντική αιτία τελέσεως της θείας Λειτουργίας του Μ. Βασιλείου κατ’ αυτήν, ως κατάλοιπο της συνεχούς και επίσημης τελέσεώς της καθ’ όλο το έτος μέχρι τον 10ο αι., σύμφωνα και με τους λειτουργικούς κανόνες όπως διατυπώνονται στο Baumstark Anton, Comparative liturgy, London 1958, pp 23-32.
[43] Ἀνατολικιώτου Διονυσίου, «Λειτουργικαὶ καὶ τυπολογικαὶ συνέπειαι τῆς διορθώσεως τοῦ ἡμερολογίου», Τὸ Χριστιανικὸν Ἑορτολόγιον, Πρακτικὰ Η΄ Πανελληνίου Λειτουργικοῦ Συμποσίου Στελεχῶν Ἱερῶν Μητροπόλεων, Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα 2007, σ. 437.
[44] Μακαρίου Ἱερομονάχου Σιμωνοπετρίτου, Μυσταγωγία τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, Συμβολὴ στὴν Θεολογία τοῦ Λειτουργικοῦ Χρόνου, Αθήνα 2021, σ. 411.
[45] Φουντούλη Ἰωάννου, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, τόμος α΄, Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα 2006, σ. 263.
[46] Διαταγαὶ τῶν Ἀποστόλων, 5, 20, PG 1, 904 «Πᾶν μέντοι σάββατον ἄνευ τοῦ ἑνὸς καὶ πᾶσαν κυριακὴν ἐπιτελοῦντες συνόδους εὐφραίνεσθε· ἔνοχος γὰρ ἁμαρτίας ἔσται ὁ τὴν κυριακὴν νηστεύων, ἡμέραν ἀναστάσεως οὖσαν, ἢ τὴν πεντηκοστὴν ἢ ὅλως ἡμέραν ἑορτῆς Κυρίου κατηφῶν· εὐφρανθῆναι γὰρ δεῖ ἐν αὐταῖς, ἀλλ’ οὐ πενθῆσαι».
[47] Φουντούλη, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, α΄, ὅ.π., σ. 262.
[48] Θεοδώρου, ὅ.π., σ. 27
[49] Μηλιαρᾶ Καλλίστου, «Ἱστορικὴ ἐπισκόπησις τοῦ Τριῳδίου. Τὸ σχέδιον καὶ ὁ καταρτισμὸς αὐτοῦ», Νέα Σιών, τεῦχος 29, Ἱεροσόλυμα 1934, σ. 177.
[50] Mateos, Le Typikon de la Grande `Eglise, Α΄, ὅ.π., p. 44.
[51] Φουντούλη, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, γ΄, ὅ.π., σ. 103.
[52] Φουντούλη, Λογικὴ Λατρεία, ὅ.π., σ. 36.
[53] Mateos, Le Typikon de la Grande `Eglise, Β΄, ὅ.π., p. 828· Οι συγκεκριμένοι Άγιοι θεωρούνται υπερασπιστές της Ορθοδοξίας σχετικά με το Πρόσωπο του Χριστού και γι΄ αυτό ο Μακάριος Σιμωνοπετρίτης θεωρεί την εορτή τους ως προετοιμασία για την επερχόμενη εορτή της Κυριακής της Ορθοδοξίας. (βλ. Μακαρίου Ἱερομ., ὅ.π., σ. 489).
[54] Mateos Juan, Le Typikon de la Grande `Eglise, T. Α΄, [Orientalia Christiana Analecta, 186], Roma 1962, p. 234.
[55] Φουντούλη, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, α΄, ὅ.π., σ. 263.
[56] Μακαρίου Ἱερομ., ὅ.π., σ. 415.
[57] Μηλιαρᾶ, ὅ.π., σ. 161.
[58] Ο καθηγητής Θ. Γιάγκου επισημαίνει την πάγια τακτική της Μεγάλης Εκκλησίας να μεταθέτει εορτές Πατριαρχών σε ημέρα Κυριακής καθ’ όλο το έτος, ασχέτως με τις ημέρες της Τεσσαρακοστής και της νηστείας, με σκοπό τον πανηγυρικότερο εορτασμό τους. (βλ. Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας, ὅ.π., σ. 468).
[59] Νάσση, Ἡ τελεσιουργία τοῦ μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας, ὅ.π., σ. 463.
[60] αυτόθι, σ. 466.
[61] Φουντουλη, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, γ΄, ὅ.π., σ. 103.
[62] Παρατηρείται στις ημέρες μας μία περαιτέρω αποδυνάμωση του Κανόνα περί μετάθεσης των εορτών, αφού πολλοί εκ των Αγίων της περιόδου (π.χ. Αγία Φιλοθέη, Άγιος Νικόλαος Πλανάς, Αγία Θεοδώρα (Βασίλισσα Άρτης), Άγιος Αλέξιος κ.ά.) τιμώνται στην κανονική τους ημέρα με την τέλεση πανηγυρικού Όρθρου και Προηγιασμένης.
[63] Φουντούλη, Λογικὴ Λατρεία, ὅ.π., σ. 33
[64] Baumstark, ὅ.π., pp. 23-32.
[65] Φουντούλη, Λογικὴ Λατρεία, ὅ.π., σ. 34.
[66] Galadza Daniel, Liturgy and Byzantinization in Jerusalem, Oxford 2017, p. 312.
[67] αυτόθι, p. 320.
[68] αυτόθι, p. 322.
[69] Mateos, Le Typikon de la Grande `Eglise, Β΄, ὅ.π., p. 166.
[70] Galadza, ὅ.π., p. 325.
[71] Σημαντικές παρατηρήσεις για τα χφφ. Τριώδια και την υμνογραφία τους βλ. Δετοράκη Θεοχάρη, «Παρατηρήσεις σὲ Σιναϊτικὰ χειρόγραφα Τριώδια», στο Γηθόσυνον σέβασμα. Τιμητικόν ἀφιέρωμα εἰς τόν Καθηγητήν Ἰωάννην Μ. Φουντούλην, τ. Α΄, ἐπιμ. Π. Ἰ. Σκαλτσῆ καί ἀρχιμ. Νικοδήμου Σκρέττα, Θεσσαλονίκη 2013, σσ.549-569.
[72] Κεκελίδζε, ὅ.π., σσ. 213-221.
[73] Mateos, Le Typikon de la Grande `Eglise, B΄, ὅ.π., pp. 20 – 56.
[74] Τυπικὸν τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκολουθίας, Ἐπιμέλεια Ἀρχιμ. Νικοδήμου Σκρέττα, Ἁγία Λαύρα τοῦ Ὁσίου Σάββα τοῦ Ἡγιασμένου, Ἱεροσόλυμα 2012, σσ. 299 – 316.
[75] Φουντούλη, Λογικὴ Λατρεία, ὅ.π., σ. 36.
[76] Φουντούλη, Τελετουργικὰ θέματα, γ΄, ὅ.π., σ. 166.
[77] Με δύο από τις περικοπές των Κυριακών του Ιεροσολυμιτικού Κανοναρίου δημιουργήθηκαν οι πρώτες προκαταρκτικές Κυριακές του Τελώνου και του Φαρισαίου και του Ασώτου, αφήνοντας με αυτόν τον τρόπο κενές τις αντίστοιχες ημέρες. Συναφή περίπτωση ίσως αποτελεί και η Ε΄ Κυριακή των νηστειών του Ιεροσολυμιτικού Κανοναρίου, κατά την οποία αναγιγνωσκόταν η Παραβολή του Πλουσίου και του Πτωχού Λαζάρου. Σύμφωνα με τον Ι. Φουντούλη (Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, β΄, σ. 76), η περικοπή αυτή είχε θέση στο Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας κατά την Κυριακή προ της 6ης Νοεμβρίου εκάστου έτους, εξαιτίας της «μνήμης τῆς πεσούσης κόνεως ἤτοι στακτῆς», η οποία συνέβη την 6η Νοεμβρίου 472 μ. Χ. στην Κωνσταντινούπολη. Αυτή η πράξη παρέμεινε μέχρι σήμερα και γι΄ αυτόν τον λόγο βλέπουμε ανατροπή στην σειρά των περικοπών του Ευαγγελιστού Λουκά, ώστε η συγκεκριμένη να διαβαστεί ανάμεσα σε αυτή την εβδομάδα. Το γεγονός αυτό (μαζί με την συνεχή ανάγνωση του κατά Λουκάν Ευαγγελίου στην Κωνσταντνούπολη πριν από την Τεσσαρακοστή) πιθανόν να επηρέασε την αφαίρεση και αντικατάσταση της περικοπής από την Τεσσαρακοστή.
[78] Φουντουλη, Ἀπαντήσεις εἰς λειτουργικὰς ἀπορίας, δ΄, σ. 79.
[79] Μακαρίου Ἱερομ., ὅ.π., σ. 264.
[80] αυτόθι, σ. 267.
[81] αυτόθι, σ. 264.
[82] Φουντούλη, Λογικὴ Λατρεία, ὅ.π., σ. 36.