Η 31η Οκτωβρίου για μας τους Ορθοδόξους κύλησε αδιάφορα, χωρίς να σηματοδοτεί κάτι σημαντικό από πλευράς εκκλησιαστικής ιστορίας. Για εκατομμύρια όμως Χριστιανούς ανά την οικουμένη αυτή η ημέρα ήταν ιδιαίτερα σημαντική καθότι συμπληρωθήκαν 500 χρόνια από την έναρξη της Μεταρρύθμισης. Η αδιαφορία των περισσότερων Ορθοδόξων για την φετινή ιδιαίτερα συμβολική επέτειο της θυροκόλλησης στις 31 Οκτωβρίου του 1517 των 95 Θέσεων από τον Αυγουστινιανό μοναχό Μαρτίνο Λούθηρο στον Καθεδρικό Ναό της Βιτεμβέργης, συνοψίζεσαι στην εξής κεντρική θεώρηση: Η Μεταρρύθμιση είναι ένα εσωτερικό γεγονός (και πρόβλημα) της Δύσης. Ένα απότοκο του Ρωμαιοκαθολικισμού και συνεπώς ένα ακόμη βήμα πιο μακριά από την κοινή πίστη και παράδοση της αδιαίρετης Εκκλησίας. Και σταματούν εκεί, αρνούμενοι να κατανοήσουν τη ριζοσπαστική συμβολή της στην εξέλιξη της παγκόσμιας θρησκευτικής και όχι μόνο ιστορίας.

Έχει επισημανθεί πολλάκις ο συσχετισμός της Μεταρρύθμισης με την ανάπτυξη ποικίλων ιστορικών φαινομένων που χαρακτηρίζουν τη Νεωτερικότητα: Διαφωτισμός, καπιταλισμός, εθνική χειραφέτηση και ταυτότητα, ατομικά δικαιώματα, αναθεώρηση των σχέσεων Εκκλησίας-Κράτους κτλ. Όλα αυτά τα στοιχεία που συνθέτουν, μεταξύ άλλων, τον σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισμό, προέκυψαν ασφαλώς μέσα από σύνθετες ιστορικές διεργασίες. Από τις οποίες δεν πρέπει να εξαιρεθεί η καθοριστική απόφαση του Λούθηρου να συγκρουστεί με πρακτικές της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας που, κατά την κρίση του, διαστρέβλωναν κατάφορα την αλήθεια του ευαγγελικού λόγου.

Η ανάμνηση της Μεταρρύθμισης, όμως, δεν μπορεί να μας απασχολεί μόνο για τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές προεκτάσεις που προαναφέραμε. Παραμένει πρώτα και κύρια ένα πνευματικό γεγονός που νοηματοδοτεί μέχρι σήμερα την πίστη πολλών από τις Προτεσταντικές ομολογίες που προέκυψαν εξ αυτής. Μεταξύ των οποίων και ριζοσπαστικές ομολογίες που βρέθηκαν να μεταρρυθμίζουν ακόμα και τον ίδιο τον Λούθηρο!

Αξίζει να σταθούμε στη νοηματοδότηση που προσδίδουν στη Μεταρρύθμιση ιδιαίτερα οι εταίροι μας στον Διαχριστιανικό διάλογο. Για να κατανοήσουμε το περιεχόμενο αυτής της νοηματοδότησης, δεν θα ανατρέξουμε σε σχετικά κείμενα ή οικουμενικές προσεγγίσεις. Θα εστιάσουμε στο επίπεδο της εκκλησιαστικής λατρείας, της χαρακτηριστικότερης δηλαδή έκφρασης της πίστης και του ήθους μιας θρησκευτικής κοινότητας. Ως παράδειγμα θα αναφερθούμε σε μια από τις επίσημες λατρευτικές ακολουθίες που πραγματοποιήθηκαν χθες στην Ουάσιγκτον από τη μεγαλύτερη Λουθηρανική Εκκλησία των Η.Π.Α. προς τιμήν μάλιστα της ημέρας.

Στο άνοιγμα της τέλεσης της Ευχαριστίας ο υπεύθυνος πάστορας της σύναξης ευχαρίστησε τον Θεό για το γεγονός πως, μεταξύ άλλων, η κοινότητά του είναι ανοιχτή ήδη από το 1970 στους ΛΟΑΤ σε όλα τα επίπεδα και πως εμπλουτίζεται από τα χαρίσματά τους. Λίγο μετά ενημέρωσε τους πιστούς πως η Θεία Κοινωνία θα είναι επίσης διαθέσιμη με άρτο χωρίς γλουτένη και με οίνο χωρίς αλκοόλ.

Στον χαιρετισμός της, η προεδρεύουσα Επίσκοπος εξέφρασε τη χαρά της για τη «λουθηρανικότητα» της Εκκλησίας της και για το γεγονός πως σε αυτό το ταξίδι της διαρκούς Μεταρρύθμισης έχουν κοντά τους εκπροσώπους και φίλους από άλλες Χριστιανικές Εκκλησίες και θρησκευτικές κοινότητες. Ιδιαίτερα εκείνες των Εβραίων και των Μουσουλμάνων. Στον άμβωνα, επίσης, ανέβηκαν για την ανάγνωση βιβλικών χωρίων ή για χαιρετισμό και μη Λουθηρανοί κληρικοί, μεταξύ των οποίων ένας ραβίνος και ένας ιμάμης. Ο τελευταίος, αφού χαρακτήρισε τον Μωάμεθ ως τον πρώτο Μεταρρυθμιστή (φράση η οποία προκάλεσε την ευθυμία στο εκκλησίασμα), απήγγειλε έναν από τους ψαλμούς της Παλαιάς Διαθήκης στα Αραβικά.

Η Επίσκοπος στο κήρυγμά της αναρωτήθηκε και για το τι σημαίνει η αλήθεια. Κατέληξε πως δεν είναι ένα σύνολο ηθικών κανόνων, ούτε το ορθό δόγμα, αλλά η ελευθερία της αγάπης. Αυτή την αλήθεια, σημείωσε, ανακάλυψε και ο Λούθηρος εν Χριστώ, και κάλεσε τους πιστούς να αναγνωρίσουν με χαρά την αξία και τον πλούτο της θρησκευτικής διαφορετικότητας. Ακολούθησε η έλευση μπροστά από το αλτάριο ενός Ρωμαιοκαθολικού Επισκόπου που μαζί με μία άλλη Λουθηρανή Επίσκοπο ανέγνωσαν από κοινού το «Πιστεύω» σε μορφή ερωταπαντήσεων με τη συμμετοχή του εκκλησιάσματος.

Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε με την περιγραφή όσων έλαβαν χώρα σ’ αυτή τη σύναξη, στην άλλη άκρη του κόσμου, και τα οποία μεταδόθηκαν ζωντανά χάρη στην τεχνολογία του live streaming. Ίσως όμως να κατηγορηθούμε για κακεντρέχεια από φίλους και θα τολμήσω να πω αδερφούς Προτεστάντες. Μια κακεντρέχεια που προσπαθεί να ταυτίσει ένα ολόκληρο πνευματικό κίνημα με συγκεκριμένες πρακτικές, οι οποίες μάλιστα είναι καινοφανείς σε σχέση με την μακραίωνη παράδοσή του. Πρέπει να διευκρινιστεί συνεπώς πως δεν είναι καθόλου αυτή η πρόθεση του γράφοντος.

Είναι γεγονός πως και εντός του ίδιου του Λουθηρανισμού τα όσα διαδραματίστηκαν και ειπώθηκαν στη χθεσινή αυτή τελετή δεν τυγχάνουν καθολικής αποδοχής. Ταυτόχρονα, η φετινή συμβολική επέτειος δεν ανέδειξε μόνο την πρόκληση της κοινής ανάμνησης των δραματικών γεγονότων της Μεταρρύθμισης μεταξύ Προτεσταντών και Ρωμαιοκαθολικών αλλά κατέδειξε και τον ριζικά διαφορετικό τρόπο με τον οποίο αυτή κατανοείται από την πλειάδα των προτεσταντικών ομολογιών. Την ώρα μάλιστα που επιχειρείται η θεραπεία, δια μέσω του οικουμενικού διαλόγου, των ανοιχτών πληγών που τραυμάτισαν (ανεπανόρθωτα;) συνολικά τον παγκόσμιο Χριστιανισμό, δυστυχώς, αναδύονται νέα σχίσματα στο όνομα της αλήθειας και των αρχών της Μεταρρύθμισης.

Η παράθεση των παραπάνω είχε έναν και μόνο στόχο: Να επιχειρήσουμε μια προσέγγιση στο πώς μια ιστορική θρησκευτική κοινότητα κατανοεί την παρουσία της στον κόσμο και στο ιστορικό παρόν σε σχέση με τις πνευματικές, θεολογικές και πολιτιστικές -μεταξύ άλλων- καταβολές της. Όχι μόνο στο επίπεδο των επίσημων διαλόγων και των θεολογικών συμποσίων, αλλά και σε εκείνο της καθημερινής ζωντανής λειτουργικής της παράδοσης. Αυτή η πρόκληση της σύζευξης της πνευματικής παρακαταθήκης και του ιστορικού παρόντος στη λατρεία είναι κοινή για όλους τους Χριστιανούς. Μια πρόκληση από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει ούτε και η Ορθόδοξη Εκκλησία, ακόμα και αν προσποιούμαστε για το αντίθετο.

Εν κατακλείδι, αναρωτιέμαι τι θα έλεγε ο ίδιος ο Λούθηρος βλέποντας το παράδοξο εκκλησίασμα που περιγράψαμε παραπάνω, να τιμά με αυτόν τον συγκεκριμένο τρόπο τη ζωή και το έργο του. Θα τους αναγνώριζε άραγε ως πραγματικούς επιγόνους του; Από την άλλη, όπως δήλωσαν τα ίδια τα μέλη του εκκλησιάσματος, απλά συνεχίζουν το μεταρρυθμιστικό έργο του πατέρα τους…

Ο Νίκος Κοσμίδης είναι πολιτισμολόγος, εταίρος του Κέντρου Οικουμενικών, Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών «Μητροπολίτης Παντελεήμων Παπαγεωργίου» (CEMES).

Ετικέτες: