Χρόνος και κόσμος μεθόριος

«Ο θαυμασμός μας για το μεγαλείο της δημιουργίας δεν μειώνεται διόλου, αν μάθουμε με την έρευνα τον τρόπο με τον οποίο έγιναν όλα τα θαυμαστά έργα». Η ρήση αυτή του Μεγάλου Βασιλείου φαίνεται πως αποτέλεσε και αποτελεί αιώνες τώρα την ικανή και αναγκαία συνθήκη ή αλλιώς τον χρυσό κανόνα που διέπει τις σχέσεις Θεολογίας και Φυσικών Επιστημών.

Στην παρούσα μελέτη, ο συγγραφέας κ. Ιωάννης Παπαδόπουλος επιχειρεί με όρους απλούς, όχι τόσο επιστημονικούς, να παρουσιάσει τα απαραίτητα κριτήρια για τη διεξαγωγή ενός γόνιμου και εποικοδομητικού συνάμα διαλόγου μεταξύ θεολογίας και επιστημών. Τον διάλογο που μας στέρησαν οι προκαταλήψεις και οι δεισιδαιμονίες αιώνων μπορεί η σύγχρονη εποχή με τις δυναμικές της προκλήσεις να τον αναθερμάνει και να τον επαναφέρει σε σωστά θεμέλια. Στο ταξίδι αυτό που κινείται στο μεθόριο χώρο θεολογίας και φυσικών επιστημών βασικός συνομιλητής είναι ο Ρωσοβέλγος φυσικός Ilya Prigogine.

Όπως εξηγεί ο κ. Παπαδόπουλος, «τον τελευταίο καιρό παρατηρείται μια προσπάθεια διεξαγωγής διαλόγου μεταξύ θεολογίας και φυσικών επιστημών, στον ακαδημαϊκό κυρίως χώρο, σε ένα πολύ φιλικό και ενθουσιώδες πλαίσιο. Η προσπάθεια αυτή στάθηκε η αφορμή και η αιτία για τη σύνταξη της παρούσας μελέτης».

Σκοπός του συγκεκριμένου πονήματος είναι η σύντομη και περιεκτική συνάμα αναφορά στο έργο του επιστήμονα Prigogine για τη θεμελιώδη έννοια του χρόνου. Οι έννοιες του χρόνου, του βέλους χρόνου, της δημιουργίας του σύμπαντος, της ανθρωπικής αρχής αποτελούν την καλύτερη, κατά τον συγγραφέα, ευκαιρία διαλεκτικής της θεολογίας με τον κόσμο των φυσικών επιστημών.

Στην αρχή του κυρίου μέρους, που πρακτικά συμπίπτει με το πρώτο κεφάλαιο της εργασίας, γίνεται η παρουσίαση των κρίσιμων στιγμών της έννοιας του χρόνου από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Στο κεφάλαιο αυτό επιχειρείται μια σταχυολογημένη αναφορά στους πιο σημαντικούς σταθμούς και περιόδους που επέφεραν αλλαγή στο εννοιολογικό περιεχόμενο του χρόνου. Αναφέρονται με καθαρά ιστορική χρονολογική σειρά οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, ενώ ιδιαίτερα μνεία γίνεται στο έργο του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και του Επίκουρου. Σημαντικές αλλαγές στην επιστημονική κοινότητα επέφερε, αιώνες μετά, το νέο πλανητικό σύστημα του Κοπέρνικου, οι ρηξικέλευθοι φυσικοί νόμοι του Κέπλερ καθώς και οι απόψεις και παρατηρήσεις του Γαλιλαίου.

Επόμενος σημαντικός σταθμός στην ιστορία του χρόνου αποτέλεσε η κλασική μηχανική και τα συγγράμματα ενός προικισμένου φυσικού επιστήμονα του Ισαάκ Νεύτωνα. Με τον Νεύτωνα προσδιορίστηκε με τρόπο ντετερμινιστικό ο «απόλυτος χρόνος» εντός μια συμμετρικής περιγραφής της φύσης και των φυσικών φαινομένων. Για πρώτη φορά η φυσική επιστήμη απέκτησε αρχές και μεθόδους. Καταλυτική θεωρείται η επίδραση των θεωριών του Νεύτωνα για δύο περίπου αιώνες, ώσπου να εμφανιστούν και να ανθίσουν, η κβαντομηχανική θεωρία, η θεωρία της ειδικής και γενικής σχετικότητας με πρωτεργάτη τον A.Einstain.

Στο επόμενο κεφάλαιο αποτυπώνονται με λόγο μη επιτηδευμένο οι κύριες περί χρόνου θέσεις του Prigogine. Στις σελίδες του κεφαλαίου αυτού ο αναγνώστης διαισθάνεται την εναγώνια προσπάθειά του Prigogine να λύσει το αίνιγμα του χρόνου και να «ανοίξει» την επιστήμη στην κοινωνία και στον άνθρωπο. Απώτερος σκοπός του να βγάλει την επιστήμη από το νευτώνειο τέλμα και τη θεολογική δεισιδαιμονία και να ανοίξει νέους επιστημονικούς ορίζοντες κάνοντας χρήση των πιθανοκρατικών μαθηματικών.

Στο τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο παρουσιάζεται με τρόπο λιτό και σαφή η πατερική θέση στο πρόβλημα του χρόνου με κύριο σύμμαχο τα έργα του Μ. Βασιλείου. Ο Καππαδόκης πατέρας έθεσε τις βάσεις, με την «Εξαήμερο» του, για την αποσαφήνιση των ορίων μεταξύ επιστήμης και θεολογίας. Το παράδειγμά διέπει τη σύνολη πατερική γραμματεία και θα το ακολουθήσουν πιστά σχεδόν όλοι μεταγενέστεροί και σύγχρονοι θεολόγοι.

Εν κατακλείδι, ο συγγραφέας επιχειρεί μια προσπάθεια διαλεκτικής της θεολογίας με τις φυσικές επιστήμες υπό το πρίσμα του Prigogine. Ανιχνεύει και παρουσιάζει με σαφή τρόπο τις κατάλληλες προϋποθέσεις και κριτήρια για την ανάπτυξη ενός γόνιμου διαλόγου με απαραίτητη και αμετάκλητη συνθήκη η θεολογία και οι φυσικές επιστήμες να ξεπεράσουν τον απόλυτο επιστημονικό ντετερμινισμό και εσωστρέφεια.

ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ INFO | Χρόνος και κόσμος μεθόριος

Tagged: