Αρθρογραφία

Του απ’ αιώνος μυστηρίου η φανέρωσις

Τα βιβλικά αναγνώσματα που διαβάζονται κατά τον Εσπερινό της γιορτής του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου αναφέρονται σε προτυπώσεις της Παλαιάς Διαθήκης για το πρόσωπο και τον ρόλο της Παναγίας στην ιστορία της σωτηρίας του κόσμου. Μια τέτοια προτύπωση αποτελεί και η ανατολική πύλη του ναού της Ιερουσαλήμ, για την οποία ο προφήτης Ιεζεκιήλ πληροφορήθηκε οραματικά ότι θα ανοίξει μόνο μια φορά για να περάσει ο Θεός.

Η σχετική προφητεία, που αποτελεί το δεύτερο από τα αναγνώσματα του Εσπερινού της γιορτής, προέρχεται από το τελευταίο μέρος του βιβλίου του Ιεζεκιήλ, όπου περιγράφεται το όραμα του προφήτη για τον μελλοντικό ναό της Ιερουσαλήμ, στον οποίο, μετά τη βαβυλώνια αιχμαλωσία (586 – 538 π.Χ.), ο Θεός θα επιστρέψει θριαμβευτικά για να εγκατασταθεί και πάλι ανάμεσα στον αναγεννημένο λαό του.

Σύμφωνα με το κείμενο, ο άγγελος που «ξεναγεί» τον προφήτη τον οδηγεί στην ανατολική εξωτερική πύλη του ναού, η οποία ήταν κλειστή, και του εξηγεί ότι η συγκεκριμένη πύλη «θα παραμείνει κλειστή· δεν θα ανοίξει, ούτε ποτέ θα περάσει κανείς απ’ αυτήν, γιατί ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, θα μπει απ’ αυτήν και πάλι θα παραμείνει κλειστή» (44:2). Εύκολα μπορεί να δει κανείς στη συγκεκριμένη προφητεία να προτυπώνεται ο ρόλος της Παναγίας στο σχέδιο του Θεού για τη σωτηρία του κόσμου, αφού η Μαρία κατέστη η πύλη μέσα από την οποία πέρασε ο Θεός και έγινε άνθρωπος.

Το ζήτημα της τιμής της Παναγίας έγινε σήμερα και πάλι επίκαιρο στο πλαίσιο του οικουμενικού διαλόγου, στον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο, αφού, καθώς ο κόσμος έχει γίνει πια ένα μεγάλο χωριό, οι χριστιανοί όλων των παραδόσεων είναι υποχρεωμένοι να συνεννοηθούν και να συνεργαστούν, αλλά και να δώσουν μαρτυρία της αυθεντικότητας της παράδοσής τους. Έτσι, η Ορθόδοξη Εκκλησία καλείται να τοποθετηθεί με σαφήνεια απέναντι στην υποτίμηση του προσώπου της Παναγίας από την πλευρά των προτεσταντών και στην υπερτίμησή του, λόγω αντίδρασης προς τους προτεστάντες, από την πλευρά των ρωμαιοκαθολικών.

Μια θεολογικά υπεύθυνη όμως τοποθέτηση προϋποθέτει την αποσαφήνιση του τρόπου με τον οποίο προσεγγίζει κανείς την Αγία Γραφή. Όπως σαφώς διακηρύσσει ο απόστολος Παύλος, οι χριστιανοί ως «διάκονοι της Καινής Διαθήκης» αξιώθηκαν από τον Θεό να υπηρετήσουν «όχι το γράμμα του Νόμου αλλά το Πνεύμα του Θεού» (Β΄Κο 3:6), τους δόθηκε, δηλαδή, με τη μεσολάβηση του Χριστού η δυνατότητα για μια άλλη θεόπνευστη κατανόηση της Γραφής στο φως της οποίας το περιεχόμενο των κειμένων της Παλαιάς Διαθήκης αποκτά νέα σημασία και καθιστά τα βιβλικά κείμενα ανοιχτά σε κάθε παρόν (Β΄ 3:12-18).

Αυτή η νέα δυνατότητα νομιμοποιεί και την εφαρμογή από πολλούς Πατέρες της Εκκλησίας της τυπολογικής ερμηνείας της Βίβλου. Έτσι, η Αγία Γραφή δεν κατανοείται πλέον σαν ένα βιβλίο που περιέχει διδακτικές αφηγήσεις ή ιστορικές πληροφορίες για πρόσωπα και γεγονότα ενός πολύ μακρινού παρελθόντος, αλλά ως μια καταγραφή των εμπειριών της κοινότητας εκείνης η οποία βίωσε την αποκάλυψη του Θεού μέσα στην Ιστορία της και την ερμήνευσε αυθεντικά, ώστε να κατανοήσει για την ίδια και για τις επόμενες γενιές το θέλημα του Θεού και το σχέδιό του για τον κόσμο. Διαβάζοντας, κατά συνέπεια, κανείς τις ιστορίες της Βίβλου ως μια καταγραφή της πορείας των σχέσεων του Θεού με τον άνθρωπο, θα διαπιστώσει –ανεπάντεχα ίσως– ότι, αν και η Αγία Γραφή φαίνεται να αφιερώνει ελάχιστους μόνο στίχους για να περιγράψει το ιστορικό πρόσωπο της Μαρίας, η μορφή και ο ρόλος της Παναγίας στην ιστορία της σωτηρίας προβάλλουν γλαφυρά πίσω από κάθε επεισόδιο αυτής της ιστορίας.

Από την πρώτη στιγμή που ο Θεός δημιουργεί τον άνθρωπο, τον καλεί σε συνεργασία μαζί του. Ο Θεός δεν δημιουργεί τον άνθρωπο ως ένα άβουλο ον που καθοδηγείται από τα ένστικτά του, αλλά ως ένα ον ελεύθερο, προικισμένο με όλα τα χαρακτηριστικά που έχει και ο ίδιος ο Θεός και προπάντων με τη δυνατότητα της επιλογής· να μοιάσει τον Θεό ή να μοιάσει τα ζώα. Αυτή είναι η σημασία της φράσης που χρησιμοποιεί η Αγία Γραφή, όταν λέει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν Θεοῦ» (Γεν 1:26,27).

Δυστυχώς, μέσα από μια σειρά λανθασμένων επιλογών, ο άνθρωπος, αντί να πλησιάσει και να μοιάσει τον Θεό, απομακρύνθηκε από αυτόν τόσο, ώστε ολόκληρη η Ιστορία του να φτάσει σε αδιέξοδο. Όμως ο Θεός ποτέ δεν εγκατέλειψε το πλάσμα του. Από την πρώτη κιόλας στιγμή που αμάρτησε του δίνει κουράγιο, προαναγγέλλοντάς του ότι ένας απόγονος της γυναίκας θα συντρίψει το κακό και θα τον ελευθερώσει (Γεν 3:15). Έτσι, εκείνη η πρώτη γυναίκα που έγινε σύμβολο της καταστροφής των σχέσεων Θεού και ανθρώπου έγινε ταυτόχρονα σύμβολο της ελπίδας για την αποκατάσταση των σχέσεων αυτών, προτυπώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, από τα πρώτα κεφάλαια της Αγίας Γραφής, το πρόσωπο και τον ρόλο της Παναγίας.

Προκειμένου να οδηγήσει ο Θεός τον άνθρωπο και πάλι κοντά του, χωρίς όμως να παραβιάσει την ελευθερία του, καταστρώνει ένα σχέδιο για την εφαρμογή του οποίου χρειαζόταν ένας άνθρωπος να κάνει ελεύθερα, χωρίς καταναγκασμό, αυτό που αρνήθηκε να κάνει ο πρώτος άνθρωπος· να ακολουθήσει τον δρόμο που θα του δείξει ο Θεός. Ο άνθρωπος που άκουσε αυτήν την πρόσκληση του Θεού ήταν, όπως αναφέρει στη συνέχεια η Αγία Γραφή, ο Αβραάμ. Χωρίς δεύτερη σκέψη, χωρίς αντίρρηση, δέχτηκε να ακολουθήσει τον δρόμο που του έδειχνε ο Θεός, θέτοντας τον εαυτό του στην υπηρεσία του (Γεν 12:1-15). Το ίδιο έκαναν και ο γιος του και ο εγγονός του. Ήταν και αυτοί άνθρωποι κοινοί, με τις αδυναμίες τους, τις κακίες τους ακόμη, και τα ελαττώματά τους. Παρ’ όλα αυτά έθεσαν τον εαυτό τους στην υπηρεσία του σχεδίου του Θεού.

Ο εγγονός τού Αβραάμ, ο Ιακώβ, τσακώθηκε με τον αδελφό του και αναγκάστηκε να ξενιτευτεί. Το σχέδιο του Θεού φαινόταν να ναυαγεί. Πηγαίνοντας προς τη Μεσοποταμία, έπεσε να κοιμηθεί και τότε είδε μια σκάλα που συνέδεε τη γη με τον ουρανό. Στην κορυφή της σκάλας στεκόταν ο Θεός που τον διαβεβαίωνε ότι το σχέδιό του θα πραγματοποιηθεί (Γεν 28:12-17). Για άλλη μια φορά σκιαγραφείται ο ρόλος της Παναγίας· όπως η σκάλα που είδε ο Ιακώβ, έτσι και η Παναγία είναι εκείνη που ένωσε τη γη με τον ουρανό, προσφέροντας τον εαυτό της για να κατέβει ο Θεός στους ανθρώπους. Αυτός είναι ο λόγος που το πρώτο ανάγνωσμα του Εσπερινού της γιορτής του Ευαγγελισμού αναφέρεται στο όνειρο του Ιακώβ και από αυτήν τη σκηνή είναι επηρεασμένη και η εικονογραφία των ορθόδοξων εκκλησιών. Το αρχιτεκτονικό τμήμα της εκκλησίας που συνδέει το δάπεδο, σύμβολο της γης, με την οροφή, σύμβολο του ουρανού, είναι η κόγχη του ιερού και γι’ αυτό στο συγκεκριμένο σημείο εικονογραφείται αυτή που σαν άλλη σκάλα του Ιακώβ ένωσε τη γη με τον ουρανό.

Όμως ο Θεός δεν ήθελε τη σωτηρία μερικών μόνον ανθρώπων, αλλά όλων των ανθρώπων. Έτσι, το σχέδιο του μπαίνει σε μια νέα φάση. Από τον Ιακώβ θα δημιουργήσει ένα νέο λαό, ο οποίος θα αναλάβει να προετοιμάσει όλους τους λαούς της γης για να δεχθούν το μήνυμα της σωτηρίας που θα φέρει ο Θεός. Αλλά οι απόγονοι του Ιακώβ βρέθηκαν σκλάβοι στην Αίγυπτο. Το σχέδιο του Θεού για τον κόσμο φαινόταν και πάλι να κινδυνεύει με ματαίωση, αλλά και πάλι ο Θεός επεμβαίνει. Παρουσιάζεται στον Μωυσή μέσα από μια βάτο που φλεγόταν χωρίς όμως να καίγεται και τον προστάζει να οδηγήσει τον λαό έξω από την Αίγυπτο (Εξο 3:1-10). Για άλλη μια φορά και σε τούτη την κρίσιμη φάση διαφαίνεται ο ρόλος της Παναγίας· όπως η βάτος, παρ’ όλο που δέχτηκε τον Θεό σαν φωτιά, δεν κάηκε, αλλά έγινε το μέσο για την εξαγγελία της σωτηρίας του Ισραήλ, έτσι και η Παναγία δέχτηκε μέσα της τον Θεό και έγινε το μέσο για τη σωτηρία ολόκληρης της ανθρωπότητας.

Δεκάδες είναι τα παραδείγματα που θα μπορούσε να αναφέρει κανείς από την Αγία Γραφή, καθώς όλοι οι προφήτες, κάθε φορά που το σχέδιο του Θεού για τον κόσμο έμπαινε σε κάποια κρίσιμη φάση, έδιναν κουράγιο και ελπίδα στον λαό, περιγράφοντας ταυτόχρονα τον ρόλο της Παναγίας. Το ανθισμένο ραβδί του Ααρών (Αρι 17:23), το υγρό ποκάρι του Γεδεών (Κρι 6:36-40), η Κιβωτός της Διαθήκης που ο Δαβίδ μεταφέρει στην Ιερουσαλήμ (πρβλ Ψαλ 131:8), το ανάκλιντρο του Σολομώντα (Ασμ 3:7-10), η λαβίδα με την οποία ο άγγελος κρατούσε το κάρβουνο που καθάρισε τα χείλη του προφήτη Ησαΐα (Ησα 6:6), το όρος που ο βασιλιάς Ναβουχοδονόσορ είδε στο όνειρό του και από το οποίο αποκόπηκε ένα λιθάρι, που, κατά την ερμηνεία του προφήτη Δανιήλ, συμβόλιζε τη βασιλεία του Θεού (Δαν 2:34), η εφτάφωτη λυχνία που είδε οραματικά ο προφήτης Ζαχαρίας (Ζαχ 4:2), και πλήθος άλλων αποτελούν σύμφωνα με την ερμηνευτική παράδοση της Εκκλησίας προτυπώσεις του ρόλου της Παναγίας στο σχέδιο της θείας οικονομίας.

Επί χίλια περίπου χρόνια οι προφητείες αυτές ζέσταιναν τις καρδιές του λαού, ανανέωναν τις ελπίδες του και τον στήριζαν για να αντέξει τις δοκιμασίες, ως τη μέρα που ο άγγελος Γαβριήλ ανακοίνωσε στη Μαρία ότι αυτή επιλέχτηκε από τον Θεό για την εκπλήρωση των προφητειών. Χίλια χρόνια αγώνων για να κρατηθεί η ελπίδα ζωντανή, για να μην κυριαρχήσει η απόγνωση, να μην ξεθωριάσει το όνειρο από τις αστοχίες, την αμαρτία, τις ανθρώπινες επιδιώξεις. Και τώρα όλα εξαρτώνται από την αντίδραση ενός κοριτσιού.

Περιγράφοντας τη σκηνή του αγγέλου που αναμένει την απάντηση της Μαρίας ο ιερός Αυγουστίνος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ευτυχισμένη Μαρία, ο κόσμος όλος περιμένει τη συγκατάθεσή σου». Ακόμα και αυτήν την κορυφαία στιγμή ο Θεός δεν αφαιρεί από τον άνθρωπο το χάρισμα της συνδημιουργίας. Γι’ αυτό το “ναι” της Μαρίας χαρακτηρίζεται «τοῦ ἀπ᾽ αἰῶνος μυστηρίου ἡ φανέρωσις». Γιατί τώρα όλα όσα προηγήθηκαν αποκτούν, σύμφωνα με το Δοξαστικό των Αίνων της 25ης Μαρτίου, νέο νόημα, αλλά και όσα θα ακολουθήσουν θα είναι εντελώς καινούργια:

Τὸ ἀπ᾽ αἰῶνος μυστήριον ἀνακαλύπτεται σήμερον,
καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ υἱὸς ἀνθρώπου γίνεται,
ἵνα τοῦ χείρονος μεταλαβὼν μεταδῷ μοι τοῦ βελτίονος·
ἐψεύσθη πάλαι Ἀδὰμ καὶ θεὸς ἐπιθυμήσας οὐ γέγονεν·
ἄνθρωπος γίνεται Θεός, ἵνα θεὸν τὸν Ἀδάμ ἀπεργάσηται.

Σχετικές Δημοσιεύσεις

Η επικαιροποίηση των αρχαίων προφητειών

ΒΙΝΤΕΟ: Αρχιερατική Θ. Λειτουργία στον Μητροπολιτικό Ι.Ν. Ευαγγελιστρίας Ιλίου

ECTV Εκκλησιαστική Τηλεόραση

LIVE: Η Θ. Λειτουργία του Ευαγγελισμού στον Μητροπολιτικό Ι.Ν. Ιλίου