ORTHODOXIA.INFO | Μαρία Σερέτη* Το περιβαλλοντικό ζήτημα, εξ’ αιτίας της σημασίας του για την ίδια τη ζωή μας, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος. Σήμερα, είναι αισιόδοξο το γεγονός ότι υπάρχει μια «οικουμενική συμφωνία» στον τρόπο που μελετώνται από τον χριστιανικό κόσμο «τα σημεία των καιρών» (η κρίση της ανθρωπότητας και της κτίσης) και η «κοινή δράση» για την προστασία του “οίκου” μας. Εδώ και δεκαετίες η πορεία της Οικουμενικής Κίνησης είναι δυναμική και καθοριστική και παίζει σημαντικό ρόλο στην αλλαγή του τρόπου αντιμετώπισης των προβλημάτων, στην οποία άλλα τμήματα της παγκόσμιας κοινότητας επιφυλακτικά και με ενδοιασμούς εν τέλει ανοίχθηκαν. Αυτή η δυναμική πορεία έχει επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από τη συμβολή σημαντικών προσωπικοτήτων. Μία από τις πλέον σημαίνουσες, ηγετικές εκκλησιαστικές φυσιογνωμίες του αιώνα μας είναι αυτή της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου.

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο οποίος ανήλθε στον οικουμενικό θρόνο το 1991, αρχίζει εκτός από την εντατική καλλιέργεια των διαθρησκειακών σχέσεων και παγκόσμια καμπάνια για το περιβάλλον. Επιθυμία του είναι η ανθρωπότητα να θεωρεί ως προτεραιότητά της την προστασία της κτίσης και το πλήρωμα της Εκκλησίας να ευαισθητοποιηθεί ως προς την καταστροφή που απειλεί τον πλανήτη μας. Εξ’ αιτίας των συνεχών δράσεών του για το περιβάλλον έχει ονομαστεί διεθνώς ως «Πράσινος Πατριάρχης» και, όπως δήλωσε ο ίδιος, προσπαθεί σε προσωπικό επίπεδο να είναι «πράσινος άνθρωπος», επισημαίνοντας ότι άρχισε να αγαπάει τη φύση καθώς μεγάλωσε σε ένα μικρό χωριό της Ίμβρου, στους Αγίους Θεοδώρους, μέσα σε ένα όμορφο φυσικό περιβάλλον. Έμαθε, όπως αναφέρει, από την τρυφερή του ηλικία να αναπνέει τον αέρα της οικουμένης και στα μεταγενέστερά του χρόνια έμαθε να εκτιμά τον ανάλογο δεσμό που υπάρχει μεταξύ Εκκλησίας και Περιβάλλοντος.

Στην μελέτη του «Συνάντηση με το Μυστήριο» εξηγεί ο ίδιος: «Η αγάπη μου για το φυσικό περιβάλλον συνδέεται άμεσα με τη μυστηριακή διάσταση του κόσμου και της ζωής. Ανέκαθεν θεωρούσα το φυσικό περιβάλλον από τη σκοπιά της Ορθόδοξης πνευματικότητας. Το τιμούσα ως χώρο συνάντησης και κοινωνίας με τον Δημιουργό».
Σύμφωνα με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, η οικολογία αποκτά βαθύτερο νόημα και ουσία όταν προσλαμβάνει το όλο, όταν είναι δηλαδή περιεκτική. Με τον όρο περιεκτική οικολογία εννοείται η οικολογία που υπερβαίνει τον «περιβαλλοντισμό», τον «περιβαλλοντικό πουριτανισμό» ή την «τεχνοκρατική οικολογία», δηλαδή την «αθώα» ενασχόληση με την οικολογική κρίση που αναφέρεται σε κάποιες συνέπειές της αλλά όχι στις συγκεκριμένες αιτίες της. Όπως έχει πολύ σωστά επισημανθεί, «η περιεκτική οικολογία, πέρα από την αθώα γενικολογία, συνεξετάζει τα προβλήματα με την οικονομία της αγοράς και τη συνακόλουθη οικονομία ανάπτυξης και ενδιαφέρεται να αναλάβει συγκεκριμένες αντι-δράσεις προς αυτή και τη ριζική αλλαγή του τρόπου ζωής που αυτή αναπαράγει». Ως έννοια έγινε πιο γνωστή και συζητήθηκε με αφορμή την Εγκύκλιο του Πάπα Φραγκίσκου «Laudato si’» (2015) και την πρότασή του για μια «περιεκτική οικολογία».

Ο Πάπας εναρμονίζεται με τα οράματα του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, στη συμβολή του οποίου, μάλιστα, ο ίδιος στην Εγκύκλιο του «Laudato si» (§§ 7, 8, 9) κάνει ρητή και συγκεκριμένη αναφορά ως «ενός αξιοσημείωτου παραδείγματος» πρωτοβουλίας και μέριμνας για το περιβάλλον εκτός της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Δεν πρέπει να λησμονούμε ακόμη ότι η ενεργή εμπλοκή του Πάπα στα περιβαλλοντικά ζητήματα συνεχίζει έως και σήμερα. Με την κοινή διακήρυξη του Πατριάρχη Βαρθολομαίου και του Πάπα Φραγκίσκου στην Ιερουσαλήμ το 2014 σημειώνεται το ενδιαφέρον και των δύο για την ακεραιότητα της δημιουργίας και την προοπτική για διάλογο με κάθε άνθρωπο καλής θελήσεως.

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, το ίδιο πράττει και ο Πάπας Φραγκίσκος, αναζητώντας τα αίτια των περιβαλλοντικών και των κοινωνικών προβλημάτων, εκφράζει τις ενστάσεις εναντίον της προτεραιότητας της οικονομίας και καταφέρεται εναντίον της απληστίας, του εγωισμού και εναντίον ενός «πλανητικού καπιταλισμού», που επιβάλλει τους άτεγκτους νόμους της αγοράς σε όλη την υφήλιο.

Έχοντας πάντοτε μια περιεκτική οπτική της οικολογίας υπογραμμίζει ότι το περιβάλλον δεν είναι αντικείμενο για εκμετάλλευση και εξηγεί ότι αυτό γίνεται μέρος μιας «κοσμικής λειτουργίας» ή, όπως αναφέρει με γλαφυρό τρόπο, «του εορτασμού της ουσιαστικής διασύνδεσης και αλληλεξάρτησης όλων των πραγμάτων». Για αυτό είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στην έλλειψη σεβασμού τόσο απέναντι στη φύση όσο και απέναντι στον άνθρωπο και καταφέρεται ιδιαίτερα ενάντια σε μια οικονομία που είναι άπληστη, ενδιαφέρεται για την κερδοφορία και «οδηγεί στην πνευματική πτώχευση του ανθρώπου και στην καταστροφή του περιβάλλοντος». Όπως χαρακτηριστικά υπογραμμίζει, «Είναι γεγονός ότι αφ’ ης στιγμής εγκαταλείφθη ο σεβασμός προς τον άνθρωπον ως απαράβατος όρος του ήθους ημών και ειδωλοποιηθούν και λατρευθούν τα μεγέθη της οικονομίας, της εξουσίας, της δυνατότητας επηρεασμού μαζών, άρχεται η άπληστος πλεονεξία, η οποία μοιραίως οδηγεί τους έχοντας εις το να αυξάνουν το έχειν αυτών, είτε αυτό είναι πλούτος, είτε αυτό είναι ισχύς πολιτική, στρατιωτική ή διαπλαστική ιδεών εν γένει ισχύς επηρεασμού παντός του κόσμου». Είναι ενάντια στην οικονομική παγκοσμιοποίηση της απληστίας και της αδικίας και εργάζεται υπέρ της παγκοσμιοποίησης της αλληλεγγύης, της δικαιοσύνης και της μέριμνας για όλη τη δημιουργία. Είναι σύμφωνος με την πρόοδο και την ανάπτυξη όταν η παγκοσμιοποίηση ανοίγει πόρτες για συνεργασία των λαών, όταν γίνεται ισχυρό μέσο συνάντησης.

Οι θέσεις του για τα περιβαλλοντικά ζητήματα εκφράζονται με τον πιο επίσημο τρόπο στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδόξου Εκκλησίας (2016), στην οποία τονίζεται ότι με αφετηρία και κέντρο τη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας η χριστιανική αντιμετώπιση του οικολογικού προβλήματος απαιτεί ριζική αλλαγή του τρόπου ζωής. Η οικολογική κρίση συνδέεται με την πλεονεξία, την απληστία και τον εγωισμό, που οδηγούν στην αλόγιστη χρήση φυσικών πόρων και προκαλούν την κλιματική αλλαγή, η οποία πλέον απειλεί με γοργούς ρυθμούς και σε μεγάλο βαθμό το περιβάλλον, τον κοινό μας «οίκο».

Ο χριστιανός, για να αντιμετωπίσει τα σοβαρά οικολογικά προβλήματα είναι επιτακτική ανάγκη να μετανοήσει και να καλλιεργήσει τη συνείδηση ότι είναι «οικονόμος», «ιερέας» και όχι «κάτοχος» της Δημιουργίας του Θεού. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο κόσμος δεν σταματάει εδώ. Όπως εμείς έτσι και οι μελλοντικές γενεές έχουν δικαίωμα πάνω στην κτίση, την οποία οφείλουμε να φροντίζουμε και να προστατεύουμε.

ΠΗΓΕΣ

Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, Συνάντηση με το Μυστήριο, – μια σύγχρονη ανάγνωση της Ορθοδοξίας, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2011.

Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, «Ομιλία της Α. Θ Παναγιότητος, του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου κατά την Συνάντησιν του Davos (2 Φεβρουαρίου 1999): ‘Ηθικά Διλήμματα της Παγκοσμιοποιήσεως’», Ορθοδοξία, περίοδος Β’, έτος ΣΤ’, τευχ. Α’, Ιανουάριος – Μάρτιος 1999, 28-32.

Πάπας Φραγκίσκος, Εγκύκλιος Επιστολή, Δοξασμένος να’ σαι, Πάνω στη φροντίδα της κοινής μας οικίας, εκδ. Ιεράς Συνόδου Καθολικής Ιεραρχίας Ελλάδος,2015.

Τσιρώνης, Χ., Θρησκεία και Κοινωνία στη Δεύτερη Νεωτερικότητα, Λόγοι, διάλογοι & αντίλογοι στο έργο του Ul. Beck, εκδ. Μπαρμπουνάκη, Θεσσαλονίκη 2018.

Τσομπανίδης, Στ., Εκκλησία της Εξόδου, Οικουμένη – Κοινωνία – Άνθρωπος, Θεσσαλονίκη 2018.

Τσομπανίδης, Στ., Οικουμενικά Πορτρέτα, Εκκλησιολογικές και κοινωνικοηθικές προσεγγίσεις, Θεσσαλονίκη 2018.

Tο κείμενο-απόφαση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου «Εγκύκλιος της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας», §10 στην επίσημη ιστοσελίδα της Συνόδου https://www.holycouncil.org/el/-/encyclical-holy-council.

  • Η Μαρία Γ. Σερέτη είναι Υπ. Διδάκτωρ στο Τμήμα Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Tagged: