ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ INFO | Μιλτιάδης Κωνσταντίνου
Αρθρογραφία

Η Παναγία ως ναός του Θεού

Το δεύτερο ανάγνωσμα του Εσπερινού της 21ης Νοεμβρίου, ημέρας που, σύμφωνα με τη λειτουργική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, είναι αφιερωμένη στα Εισόδια της Θεοτόκου, προέρχεται από το τρίτο βιβλίων των Βασιλειών και αναφέρεται στα εγκαίνια του ναού της Ιερουσαλήμ από τον βασιλιά Σολομώντα το 955 π.Χ.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της Παλαιάς Διαθήκης, ο Σολομών (965 – 926 π.Χ.) χρησιμοποίησε για την κατασκευή του Ναού τα καλύτερα υλικά (ξύλα από κέδρο του Λιβάνου και κυπαρίσσι, χρυσό, ασήμι, χαλκό και τεράστιες πελεκητές πέτρες) και τους καλύτερους τεχνίτες, οι οποίοι διακόσμησαν τους τοίχους του Ναού με περίτεχνα χερουβίμ, φοίνικες και λουλούδια, ενώ κάλυψαν τα πάντα, ακόμα και το πάτωμα, με χρυσό (3Βα κεφ 7).

Όταν πλέον οι εργασίες ολοκληρώθηκαν, ο Σολομών συγκάλεσε μια πάνδημη συνάθροιση στο πλαίσιο της οποίας ο Ναός καθιερώθηκε ως τόπος κατοικίας του Θεού. Η τελετή της καθιέρωσης περιλάμβανε τη μεταφορά του ιερότερου λατρευτικού αντικειμένου του αρχαίου Ισραήλ, της Κιβωτού της Διαθήκης -που περιείχε τις πλάκες του Νόμου και που ως εκείνη την ώρα φυλαγόταν σε μια Σκηνή- στο άδυτο του Ναού, στα Άγια των Αγίων, κάτω από τα φτερά δύο τεράστιων χερουβίμ που ήταν κατασκευασμένα από ξύλο ελιάς και καλυμμένα με χρυσάφι. Ο ίδιος ο Θεός επιβεβαιώνει την παρουσία του στον Ναό με τη μορφή μιας νεφέλης, η οποία κατακλύζει το κτήριο.

Σε πλήθος χωρίων της Παλαιάς Διαθήκης η παρουσία του Θεού σε κάποιον τόπο δηλώνεται με την εμφάνιση μιας νεφέλης. Νεφέλη οδηγεί τους Ισραηλίτες έξω από την Αίγυπτο και τους προστατεύει από τους διώκτες τους (Εξο ιδ´ 19-20), νεφέλη καλύπτει την κορυφή του όρους Σινά όταν “κατέρχεται” εκεί ο Θεός για να δώσει στον Μωυσή τις 10 εντολές (Εξο κδ´ 15-18) και νεφέλη καλύπτει τη Σκηνή του Μαρτυρίου και καθοδηγεί τους Ισραηλίτες καθ᾽ όλη τη διάρκεια των περιπλανήσεών τους στην έρημο (Εξο μ´ 34-38· πρβλ Αρι θ´ 15-21). Ακριβώς όπως πριν από 300 περίπου χρόνια στην έρημο του Σινά ο Θεός ήταν συνεχώς παρών ανάμεσα στον λαό του, έτσι και τώρα έρχεται να “εγκατασταθεί” στον Ναό της Ιερουσαλήμ.

Ο ναός που έχτισε ο βασιλιάς Σολομώντας καταστράφηκε το 586 π.Χ. μαζί με ολόκληρη την πόλη από τους Βαβυλώνιους. Μεταξύ 520 και 515 π.Χ., όταν η Ιουδαία ήταν πλέον μια μικρή επαρχία της Περσικής Αυτοκρατορίας, ξαναχτίστηκε ένας δεύτερος ναός αλλά πολύ μικρότερων διαστάσεων από τον διοικητή Ζοροβάβελ. Τέλος, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, από την εποχή του Ηρώδη του Μεγάλου (37 – 4 π.Χ.) και εξής άρχισε να χτίζεται ένας πολύ μεγαλοπρεπέστερος ναός που όμως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, καθώς το 70 μ.Χ. καταστράφηκε ολοσχερώς από τους Ρωμαίους όταν κατέστειλαν την εναντίον τους ιουδαϊκή επανάσταση. Παρά τις αλλεπάλληλες καταστροφές όμως, η σημασία του λόφου της Σιών, πάνω στον οποίο ήταν χτισμένος ο Ναός, ως τόπου παρουσίας του Θεού δεν έσβησε ποτέ.

Κοινό χαρακτηριστικό όλων σχεδόν των αρχαίων πολιτισμών ήταν η αντίληψη ότι οι θεοί κατοικούσαν ταυτόχρονα στον ουρανό και στους ναούς που ήταν αφιερωμένοι σ’ αυτούς. Έτσι, ο ναός αποτελούσε τον χώρο όπου η διαφορά μεταξύ ουρανού και γης αίρεται, οπότε όποιος εισερχόταν στον ναό, βρισκόταν ταυτόχρονα μπροστά στον ουράνιο θρόνο του θεού. Στον χώρο του ναού συντελείτο μια υπέρβαση των κατηγοριών του γήινου και του ουράνιου, καθώς τα όρια μεταξύ επίγειου και ουράνιου κόσμου σχετικοποιούνταν. Έτσι, ο ναός αποτελούσε, κατά τις αντιλήψεις των αρχαίων, ένα κομμάτι γης που έφτανε μέχρι τον ουρανό ή, αντίθετα, ένα κομμάτι ουρανού που άγγιζε τη γη.

Ακριβώς επειδή ο χώρος του ναού ήταν συνδεδεμένος με τέτοιες παραστάσεις, απαγορευόταν στους πιστούς να εισέρχονται σ’ αυτόν. Στο εσώτερο μέρος του ναού του Σολομώντα εισερχόταν μόνον ο αρχιερέας μια φορά τον χρόνο για να ραντίζει τον χώρο με το αίμα της θυσίας που προσφερόταν στην αυλή (Εβρ θ΄ 7). Αυτή την αυστηρή οριοθέτηση του χώρου όπου κατοικεί η θεότητα από τον χώρο όπου κατοικούν οι άνθρωποι κατάργησε ο Ιησούς Χριστός με την ενανθρώπισή του. Καθώς ο Θεός έγινε άνθρωπος και ήρθε να κατοικήσει μεταξύ των ανθρώπων, κατάργησε κάθε διαχωριστικό μεταξύ θείου και ανθρώπινου.

Με την ενανθρώπιση του Θεού ολόκληρος ο κόσμος έγινε πλέον ένας ναός όπου όλοι οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα της άμεσης επικοινωνίας με τον Θεό. Έτσι, ο χριστιανικός ναός συμβολίζει με την αρχιτεκτονική του το σύμπαν και κάθε μέρος του ένα τμήμα του κόσμου. Το δάπεδο συμβολίζει τη γη πάνω στην οποία κατοικούν οι άνθρωποι. Η οροφή συμβολίζει τον ουρανό και γι’ αυτό στο κέντρο της εικονογραφείται πάντοτε ο Παντοκράτορας, η εικόνα δηλαδή του Χριστού, ο οποίος παριστάνεται συνήθως σε μια μέση ηλικία -ούτε νέος ούτε γέρος- για να δείξει την ένωση του Υιού με τον Πατέρα. Το αρχιτεκτονικό τμήμα του ναού που συνδέει το δάπεδο με την οροφή, που συνδέει, δηλαδή, τη γη με τον ουρανό, είναι η κόγχη του ιερού. Αυτός είναι ο λόγος που στο σημείο αυτό εικονογραφείται σχεδόν πάντα η Παναγία. Για να καταδειχτεί ότι χάρη στη συμβολή αυτού του φτωχού κοριτσιού από την Παλαιστίνη έγινε δυνατή η ένωση του ουρανού με τη γη.

Αυτό είναι και το βαθύτερο νόημα της γιορτής των Εισοδίων της Θεοτόκου στον Ναό. Το ιστορικό υπόβαθρο της γιορτής αυτής βρίσκεται στη βυζαντινή περίοδο. Στα Ιεροσόλυμα, στη θέση όπου παλιότερα βρισκόταν ο περίφημος ναός του Σολομώντα, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός έχτισε μια μεγάλη βασιλική προς τιμήν της Παναγίας που ονομάστηκε «Αγία Μαρία η Νέα» ή «Νέα Εκκλησία». Τα εγκαίνια της εκκλησίας αυτής έγιναν στις 20 Νοεμβρίου του 543 μ.Χ. και η ανάμνησή τους γιορτάζονταν κάθε χρόνο στις 21 Νοεμβρίου με ιδιαίτερη λαμπρότητα. Τον ζ΄ αιώνα, η πανήγυρη αυτή συνδέθηκε με μια αρχαία χριστιανική παράδοση, σύμφωνα με την οποία η Παναγία σε ηλικία 3 ετών αφιερώθηκε από τους γονείς της στον ναό του Θεού, τα Άγια των Αγίων του οποίου, βρίσκονταν στο ίδιο ακριβώς σημείο, όπου είχε χτιστεί η νέα εκκλησία. Μια σειρά από συμβολισμούς και εικόνες, που όμως, όταν ερμηνευτούν σωστά, συνοψίζουν όλη τη θεολογία της Εκκλησίας.

Η εικόνα της Μαρίας που εισέρχεται στον ναό περιγράφει με τον πιο παραστατικό τρόπο τον ρόλο της στην ιστορία της σωτηρίας του ανθρώπινου γένους. Αν ο ναός της Ιερουσαλήμ συμβόλιζε τον τόπο κατοικίας του Θεού, στα σπλάχνα της Μαρίας κατοίκησε πραγματικά ο Θεός. Αν ο ναός της Ιερουσαλήμ συμβόλιζε τον ουράνιο θρόνο του Θεού, η Μαρία καθίσταται πραγματικός θρόνος του και δίκαια ο υμνογράφος της γιορτής των Εισοδίων την ταυτίζει με τον ουρανό:

Χαίρει ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ
τὸν οὐρανὸν τὸν νοητὸν πορευόμενον ὁρῶντες
εἰς θεῖον οἶκον ἀνατραφῆναι σεπτῶς.

Και αν, τέλος, ο ναός της Ιερουσαλήμ ως τόπος κατοικίας του Θεού ήταν για τους Ιουδαίους άγιος, δίκαια η Μαρία αποκαλείται από τους χριστιανούς “Παναγία”. Με την εικόνα της εισόδου της Μαρίας στον ναό του Θεού δηλώνεται σαφέστατα η κατάργηση των διαχωριστικών ορίων μεταξύ ουράνιου και επίγειου κόσμου που επιτεύχθηκε με τη σταυρική θυσία και την ανάσταση του Χριστού. Τώρα πια όλοι έχουν τη δυνατότητα να γίνουν πολίτες του ουρανού. Όμως αυτή η δυνατότητα, αυτή η χάρη που έκανε ο Θεός στους ανθρώπους, δεν είναι απαλλαγμένη από υποχρεώσεις. Εφόσον όλος ο κόσμος, όπως αναφέρθηκε, έγινε ένας ναός του Θεού, δεν είναι δυνατόν να συμπεριφέρεται κανείς διαφορετικά στην καθημερινή του ζωή και διαφορετικά τις Κυριακές μέσα στην εκκλησία. Αν στην εκκλησία έρχεται κανείς για να δοξάσει τον Θεό, το ίδιο οφείλει να κάνει και με όλες τις πράξεις του στην καθημερινή του ζωή.

Σχετικές Δημοσιεύσεις

Αχ, τυφλέ Kρητικέ, πόσο καλύτερα είδες από μας!

Τα Εισόδια της Θεοτόκου. Από τον νομικό στον καθαρώτατο ναού του Κυρίου

Γεωργιος Μανωλης

Η εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου στη Μητρόπολη Νέας Ιωνίας

Ι.Μ. Νέας Ιωνίας

Η εορτή των Εισοδίων της Θεοτόκου στον Άγ. Δημήτριο Νέου Φαλήρου

Η εορτή της Εισοδίων της Θεομήτορος στο Βανάτο Ζακύνθου

Αναδημοσίευση

Η εορτή των Εισοδίων στην Παναγία Κατακεκρυμμένη στο Άργος